موضوع نقل و انتقال گونههای جانوری که در 3 سال اخیر و با روی کار آمدن مدیریت جدید سازمان محیط زیست به یکی از بحثهای پرانتقاد از این سازمان بدل شده این بار با شکست سنگینی مواجه شد، به طوری که در جریان انتقال چندین راس کل و بز از یکی از مناطق حفاظتشده استان همدان به منطقه دیگری در همین استان، بر اثر شلیک تفنگ بیهوشی ماموران سازمان محیط زیست، تمامی حیوانات بیهوش شده جان باختند تا این طرح در فاز نخست با تلفات صددرصدی مواجه شود.
این اقدام در شرایطی صورت گرفته که همچنان پرسشهای بیپاسخ زیادی درباره اهداف این طرح مطرح است اما معاون محیط طبیعی سازمان محیطزیست و مدیرکل محیط زیست استان همدان حاضر به پاسخگویی و بیان جزئیات این واقعه نشدند. در جریان این نقل و انتقال، سازمان محیط زیست قرار بود با انتقال چندین راس کل و بز به منطقه ملوسان در استان همدان که پیش از این زیستگاه کل و بز بوده، بار دیگر نسل این حیوان را در منطقه مورد نظر احیا کند به همین منظور سال گذشته با مرحوم هرمز اسدی وارد مذاکره شدند تا وی این کار را به انجام برساند اما دکتر هرمز اسدی در جریان انتقال گوزن زرد به استان کهکلویه و بویراحمد در یک سانحه رانندگی جان خود را از دست داد و این طرح متوقف شد تا اینکه دو هفته قبل اداره محیط زیست استان همدان تصمیم گرفت سرانجام پس از یک سال این پروژه را اجرا کند.
به همین منظور دو هفته قبل این طرح اجرایی شد و در مرحله نخست، 4 کل و بز با شلیک تیر تفنگ بیهوشی در منطقه حفاظت شده خانگرمز بیهوش شدند تا به منطقه شکار ممنوع ملوسان در نهاوند منتقل شوند اما این 4 راس حیوان که 3 راس آنها کل و یکی از آنها بز باردار بود در اثر تزریق دوز بالای داروی بیهوشی دیگر به هوش نیامدند و هر 4 حیوان تلف شدند.
این واقعه در شرایطی اتفاق افتاده که بسیاری از کارشناسان محیط زیست به نحوه جابهجایی این حیوانات و فصل انتخاب شده برای جابهجایی معترض هستند و آن را نشان از ضعف مطالعات علمی در برنامههای اجرایی سازمان محیط زیست و نادیده گرفتن نظرات کارشناسان مطلع عنوان میکنند. مرگ کل و بزهای همدان در اثر تجویز نادرست داروی بیهوشی یادآور همان واقعه سال 81 است. در این سال 5 راس گوزن زرد که در منطقه حفاظت شده ارژن و پریشان و در یک محدوده محصور نگهداری میشدند برای انجام مطالعات بیشتر توسط سازمان محیط زیست با شلیک تفنگ بیهوشی بیهوش شدند ولی هر 5 گوزن، دیگر به هوش نیامدند و تلف شدند که در آن زمان اعتراضات زیادی از سوی گروههای زیستمحیطی به نحوه عملکرد مدیرکل وقت اداره محیط زیست استان فارس صورت گرفت.
از سوی دیگر شنیدهها حاکی است مرحوم هرمز اسدی سال گذشته زمانی که موضوع جابهجایی این حیوانات را به او پیشنهاد داده بودند، با بیهوش کردن کل و بزها به دلیل ریسک بالای خطراتی که متوجه این حیوان میشود و احتمال سقوط حیوانات از صخرههای سنگی که زیستگاه آنهاست، با این موضوع مخالفت و گزینه کمخطرتر را زندهگیری این حیوانات با استفاده از توری عنوان کرده بود اما با این همه سازمان محیط زیست دو هفته قبل اقدام به طعمهگذاری و بیهوش کردن کل و بزها در منطقه حفاظتشده خانگرمز همدان کرد. با این وجود مهدی ریاحیخرم، مدیرکل محیط زیست استان همدان از بیان جزئیات این واقعه خودداری کرد و گفت: من بازنشسته شدم و دیگر نمیتوانم پاسخ دهم! در حالی که وی بر اساس حکم بازنشستگیاش تا تاریخ 30 بهمن ماه همچنان مامور به خدمت بوده است!
حیواناتی که قربانی تبلیغات سازمان محیطزیست شدند
دکتر اسماعیل کهرم، مدرس دانشگاه در رشته حیاتوحش در اینباره گفت: در این موضوعی که اتفاق افتاده چندین پرسش مطرح است؛ نخست اینکه اصلا سازمان محیطزیست با چه هدفی اقدام به معرفی مجدد یک گونه جانوری به منطقه ملوسان کرده است؟ اگر این منطقه پیشتر زیستگاه کل و بز بوده و امروز منقرض شده باید ابتدا رفت و دلایل را بررسی کرد که اصلا چرا اینگونه در منطقه از بین رفته و اینکه چه تضمینی وجود دارد که این حیوانات معرفی شده دوباره از بین نروند؟ اگر عامل از بین رفتن کل و بز در ملوسان در دهههای گذشته، شکار بیرویه بوده خب این سازمان پاسخ دهد که چه اقداماتی برای رفع این معضل انجام داده است؟ مثلا آیا ضریب امنیتی منطقه را افزایش داده یا خطر شکارچیان غیرمجاز را کاهش داده است که حالا میخواهد جمعیت را دوباره در منطقه رها کند؟
وی افزود: وقتی ملوسان هنوز جزو یکی از مناطق چهارگانه سازمان محیطزیست هم نیست و از هیچ جایگاه حفاظتی رسمی و قانونی برخوردار نیست و پایینترین و تشریفاتیترین عنوان یعنی منطقه «شکار ممنوع» را با خود یدک میکشد، معرفی مجدد چه مفهومی دارد؟ جلوی شکار بیرویه را نگرفتند حالا یک مدیر برای نمایش و یک کار تبلیغاتی، تفنگی را دست یک آدم ناشی داده تا این فاجعه را به بار آورد؟
دکتر کهرم همچنین انتخاب فصل برای بیهوش کردن این حیوانات را زیر سوال برد و گفت: انتخاب فصل برای بیهوش کردن حیوان هم مناسب نبوده به طوری که حتی حیوان ماده آبستن را هم هدف قرار دادهاند. نکته دیگر میزان دوز داروی مصرفی است که تشخیص آن کار هر کسی نیست و نیاز به متخصص دارد. وی افزود: فرآیند بیهوش کردن گونههای جانوری یک فرآیند دقیق است و باید بر اساس وزن مغز حیوان مقدار مشخصی داروی بیهوشی تزریق شود و این یک جدول دارد که برای هرگونه میتوان آن را محاسبه کرد اما آقایان این موضوع را نمیدانند و نمیدانند که برای حیوان حامله نباید این کار را انجام داد چون جنین داخل شکم نمیتواند چندین برابر وزن خود دوز بالای داروی بیهوشی را تحمل کند. نتیجه این بیفکریها همین است که امروز 4 حیوان را تلف کردند.
دکتر کهرم خاطر نشان کرد: من تاکید میکنم این قبیل کارها بدون تفکر علمی است و فقط و فقط برای نمایش دادن و یک کار تبلیغاتی است و سازمان محیط زیست نیز اگر در این پروژه موفق میشد خبرش را به همه روزنامهها میداد و حالا که طرحشان به شکست انجامیده طبیعی است که پنهان کنند.
وی افزود: متاسفانه مدیران فعلی سازمان محیط زیست تصورشان از حیاتوحش این است که یک تعداد حیوان را در قفس و محیط محصور اسیر کنند در صورتیکه طبق قوانین بینالمللی که از طرف IUCN ابلاغ شده اگر حیوان را از طبیعت و زیستگاه اصلیاش بگیرید، این حیوان دیگر از فهرست حیات وحش خط میخورد. مثلا الان گفته میشود که 8000 ببر بنگال در جهان موجود است که البته 4000 تا از آنها در اسارت و در باغ وحشها هستند بنابراین دیگر نمیتوان گفت که 8000 ببر داریم چون درواقع فقط 4000 تا از این حیوان در طبیعت است که جزو حیات وحش محسوب میشود.
اما اظهارات دلاور نجفی، معاون محیط طبیعی سازمان محیط زیست هم شنیدنی است. دلاور نجفی در پاسخ به پرسشی که از او پرسیده شد که: آیا از قضیه مرگ و میر کل و بزها خبر دارید و علت را بررسی کردهاید؟، تنها به تایید این موضوع اکتفا کرد و از پاسخگویی طفره رفت. دلاور نجفی به مدت چهل دقیقه صحبت کرد و به جای پاسخگویی به این پرسش به انتقاد از نشریات و خبرنگاران زیستمحیطی و اینکه چرا به موضوع برکناری فاطمه جوادی و پرونده همسرش در دستگاه قضایی دامن زدهاند، پرداخت و در پایان گفت: من اگرچه زمینشناس هستم ولی از خیلی از محیط زیستیها بیشتر اطلاعات دارم و هر چیزی که یک بیولوژیست میداند من هم میدانم و تمام واحدهای بیولوژی را پاس کردهام.
وی افزود: این صحبتها مصداق امر به معروف و نهی از منکر را داشت و برادرانه توصیه میکنم که وقتی مطلب مینویسید خدا را هم در نظر داشته باشید و اینقدر جوگیر نشوید چرا که شما غالبا جوگیر میشوید و قلم میزنید! وی افزود: بهرغم احترامی که برای شما قائل هستم ولی خدا وکیلی تصمیم دارم دیگر به شما جواب ندهم؛ نه جواب بدهم و نه دیگر صفحه محیطزیست را بخوانم. حالا هر چه دوست دارید بنویسید چون جوابی هم نمیدهم چرا که شرط جواب دادن صداقت طرف مقابل است ولی من امروز این صداقت را در رسانهها درخصوص بحث محیطزیست نمیبینم.
تیم کارشناسی در همدان پاسخ دهد
از سوی دیگر دکتر هومن ملوکپور، دامپزشک نیز نسبت به انتخاب این فصل برای بیهوش کردن کل و بزها انتقاد کرد. دکتر ملوکپور گفت: تیم کارشناسی این طرح باید پاسخ دهد که چرا این فصل را برای انتقال کل و بزها انتخاب کرده در حالی که بهترین فصل اوایل یا اواخر پاییز بود نه زمستان که حیوان آبستن است. نکته دیگر اینکه باید از دامپزشک تیم توضیح خواست که چه میزان داروی بیهوشی تجویز کرده که هر 4 حیوان تلف شدند و چرا وقتی روز نخست دو حیوان تلف شدند دوز داروی بیهوشی را در روز دوم پایین نیاوردهاند؟
وی تاکید کرد: تلفات حین نقل و انتقال گونههای جانوری حدود 15 تا 20 درصد تا حدی قابل توجیه است ولی تلفات صددرصدی اصلا توجیه ندارد و به نظر من کارشناس مربوطه در امر بیهوش کردن حیوان و کارشناس حیات وحش در انتخاب زمان انتقال، دچار اشتباه شدهاند.
اما شنیدهها حاکی است در فرآیند بیهوش کردن این حیوانات از دارویی به نام کتامین استفاده شده در حالی که دکتر ملوکپور تاکید میکند برای نشخوارکنندگان بهتر است از داروی رامپن استفاده شود نه کتامین. وی افزود: فاز بیهوشی 4 مرحله دارد که ما عموما حیوان را در فاز 3 نگه میداریم و چنانچه حیوان وارد فاز 4 شود به حالت کما و نهایتا مرگ میرود و داروی کتامین نیز این پروسه را تسریع میکند.
