دیدگاه - مجید رفیع‌زاده

مجید رفیع‌زاده، تحلیل‌گر ایرانی-سوری و محقق مرکز مطالعات بین‌المللی وودرو ویلسون، در یادداشتی برای مردمک به کمپین یک میلیون امضا به عنوان نمونه‌ای از مقاومت در جامعه ایران پرداخته است.

در طول تاریخ، مردم معمولی از خروج از صحنه اجتماعی و سیاسی که توسط حکومت‌های سرکوب کننده کنترل می‌شد، سرباز می‌زده‌اند و فضاهای جدیدی را تولید و کشف می‌کردند که بتوانند در آن‌ها صدای مخالفت خود را به گوش برسانند و تلاش کنند تا زندگی خود را بهبود ببخشند.

حکومت‌های استبدادی در خاورمیانه، از ایران گرفته تا سوریه، به سرکوب مطالبه دمکراسی و اجرای قانون ادامه می‌دهند.

شکی نیست که اصلاح این حکومت‌های استبدادی با چالش‌های بزرگ و مشکلاتی مواجه خواهد بود که نمی‌توان آن‌ها را دست کم گرفت. به خصوص، جنبش زنان برای تساوی حقوق زنان و مردان تحت حکومت‌های مستبد پدرسالار، باید وجهه دیگری غیر از آنانی که تحت جوامع باز سیاسی عمل می‌کنند، به خود بگیرد. تاسیس سازمان‌ها و انتشارات مستقل، بسیج زنان معمولی، به دست آوردن منابع و پشتیبانی مالی، لابی کردن، برگزاری اعتراضات عمومی و ایجاد ارتباط با جوامع بین المللی برای زنان تحت حکومت ایران، به فعالیت‌هایی ممنوعه تبدیل شدند.

میلیون‌ها نفر که در یک تلاش به هم پیوسته مادام العمر می‌کوشند که زندگی خود را بهبود بخشند، بسیج عمومی‌ای ایجاد می‌کنند که عناصر مشخصه‌اش، سازماندهی ساختار یافته، ایدئولوژی و رهبری محوری نیست. آنانی که مقاومت می‌کنند شامل زنانی هستند که تلاش می‌کنند ورزش کنند، به دانشگاه بروند، «کار مردانه» انجام دهند، در جامعه کار کنند یا همسران خود را خودشان انتخاب کنند و نیز افراد جوانی که تلاش می‌کنند که آنچه دوست دارند بپوشند و به موسیقی که علاقمندند گوش فرا دهند.

مثلا کمپین یک میلیون امضا، برای مبارزه با قوانین مردسالار در ایران، ابتدا با استفاده از روش‌های مقاومت اجتماعی غربی آغاز شد؛ روش‌هایی همچون برگزاری نشست‌ها، ترویج گفت‌وگو، تشخیص حامیان، جمع‌آوری امضا، و سازمان‌دهی نمایش‌های خیابانی با هدف معرفی این کمپین.

آن‌ها بروشورهایی تهیه و توزیع کردند، در خیابان با مردم چهره‌به‌چهره صحبت کردند و از آنان خواستند که به قوانین تبعیض‌آمیز به هر روش مسالمت‌آمیزی که می‌توانند، اعتراض کنند. این کمپین، یک ساختار، رهبر و رهبری سلسله‌مراتبی داشت.

با این حال به خاطر ساختار اجتماعی-سیاسی حکومت، برخورد‌ها و آزارهای مورد حمایت حکومت و محدودیت‌ها علیه این جنبش، زیر فشار حکومت اسلامی کمپین شکلی منحصر به فرد به خود گرفت.

وقتی دیگر تظاهرات خیابانی و تجمع‌های عمومی امن نبود و عده زیادی بازداشت و زندانی شدند، کمپین‌کننده‌ها فضاهای تازه‌ای برای جمع‌آوری امضا جستند. به خاطر بقای جنبش، این جنبش وادار شد ساختاری افقی به خود بگیرد.

کنش‌گران در جریان فعالیت‌های روزمره و بدون شبکه‌ای سازمان‌یافته یا رهبری رسمی، شروع کردند مطالباتشان را پیش ببرند و حکومت را به چالش بکشند.

تاکسی‌ها، فروشگاه‌ها، پارک‌ها، دانشگاه‌ها و آرایشگاه‌ها به فضاهای جدید برای جمع‌آوری امضا برای این کمپین تبدیل شد. زندان هم از جمله این فضا‌ها بود. در مقالاتی که یکی از زندانیان سابق نوشته است، زندان به عنوان فضای جدیدی توصیف شده که دسترسی به زنان را فراهم می‌کند که به حاشیه رانده شده‌اند.

ساختار سلسله‌مراتبی و رهبری کمپین یک میلیون امضا هم بی‌فایده شد. امضاجمع‌کنی بر کار داوطلبانه مبتنی شد. مردم از همه تیپ‌های سیاسی، اجتماعی، و پس‌زمینه‌های ایدئولوژیک می‌توانستند به این حرکت بپیوندند. این به پوایی و ساختاری منجر شد که در آن افراد می‌توانستند از پس‌زمینه‌ها و باورهای متفاوت به کمپین بپیوندند. این کمپین هیچ مکان رسمی برای فعالیت نداشت، و این به ساخته‌شدن فضاهای جدید به‌خصوص در فضاهای عمومی منجر شد.

به دلیل صورت‌بندی اجتماعی-مذهبی حکومت ایران، مقاومت در در جریان فعالیت‌های روزمره، بحث تساوی حقوق زن و مرد را دگرگون کرده است. از این رو، تلاش زنان علیه با مردسالاری و خود سازی زنان، باید از طریق حرکات جمعی غیرسازماندهی‌شده کنش‌گران با هدف دوباره‌سازی فردیت در سطح شخصی (میکرو) و سیاسی (ماکرو) باشد.

طبق گفته خانم خراسانی، یکی از فعالان حقوق زنان و از بنیانگذاران کمپین یک میلیون امضا، زنان و فمینیست‌هایی که برای تساوی حقوق زن و مرد تلاش می‌کنند، دیگر تاکیدشان بر روی ایدئولوژی نیست، بلکه بیشتر بر مقاومت در طول فعالیت‌های روزانه زنان در ایران تاکید دارند.

از نظر خانم خراسانی، کمپین یک میلیون امضا مثال برجسته‌ای از چنین ایده‌ای است.

آن‌ها انتخاب کرده‌اند که به دلیل شرایط اجتماعی-مذهبی و اجتماعی-سیاسی جایی که زندگی می‌کنند، از روش‌های متفاوتی استفاده کنند.

خبر - مردمک

برخی از فعالان جنبش زنان به مناسبت سالگرد اعلام مشروطیت نشستی برگزار کردند و در آن بر مبارزه برای رسیدن به دموکراسی و برابری تاکید کردند.

سومين نشست «هم‌گرايی سبز جنبش زنان ايران» با حضور مادران قربانيان حوادث پس از انتحابات، همسران زندانيان سياسی و فعالان جنبش زنان به مناسبت يک‌صدمين سالگرد اعلام مشروطيت در تهران برگزار شد.

در این نشست که روز 14 مرداد برگزار شد، بیانیه همگرایی سبز جنبش زنان خوانده شد که در آن بر تاثیرگذاری زنان بر جنبش‌های بزرگ اجتماعی و موکراسی‌خواهی تاکید می‌شد.

خانم رهنورد، استاد دانشگاه و فعال جنبش زنان که در این نشست حضور داشت، با اشاره به دو جبهه فعال جنبش زنان در ایران از لزوم برقراری رابطه جنبش سبز با توده زنان و رابطه با زنان خارج از کشور سخن گفت.

همچنین خانم رهنورد، همسر میرحسین موسوی بر مبارزه با قوانین «قیم مآبانه» و مبارزه برای دموکراسی و قانون‌گرایی تاکید کرد.

پروین فهیمی، مادر سهراب اعرابی، یکی از جان‌باختگان حوادث خرداد 88 در سخنان خود گفت که دوست دارد شاهد روزی باشد که قاتل فرزندش به کشتن او اعتراف و طلب بخشش کند.

او گفت که در صورت آشکار شدن حقایق حاضر است قاتل پسرش را ببخشد، چرا که اعتقاد دارد با خشونت نمی‌توان به جایی رسید.

زهره تنکابنی، شهلا لاهیجی، نوشین احمدی خراسانی، ژیلا بنی یعقوب، فخرالسادات محتشمی‌پور، پرستو سرمدی، مینو مرتاضی و فاطمه گوارایی سایر گویندگان این نشست بودند.

ژیلا بنی‌یعقوب، همسر بهمن احمدی‌امویی که در زندان اوین دست به اعتصاب غذا زده است، در سخنان خود به 25 زندانی سیاسی زن در زندان اشاره کرد که علاوه بر مشکلات مردان با مسائل مضاعف دیگری هم روبه‌رو هستند.

این روزنامه‌نگار گفت از آن‌جا که این زندانیان به طور پراکنده نگهداری می‌شوند امکان کمتری برای اعتراض جمعی دارند.

زنان حاضر در این نشست از زندانیان خواستند که اعتصاب غذای خود را بشکنند و به مسئولان زندان هشدار دادند که وقوع هر گونه حادثه ناگوار احتمالی برای زندانیان، برعهده آنان است.

فاطمه راکعی، شاعر معاصر نیز در این نشست شعری که برای مادران صلح سروده بود قرائت کرد.

نشست اول فعالان جنبش زنان در اسفند ماه گذشته و به مناسبت روز زن و دومین نشست آن‌ها نیز در فروردین ماه سال جاری برگزار شده بود.

حرکت زنان مخالف در ایران

اولین انجمن زنان در دوران مشروطیت به طور مخفی شکل گرفت و عمدتا در قالب جنبش و مبارزات ملی‌گرایانه ایران بود.

پس از انقلاب مشروطیت انجمن‌های مستقل با هدف دستیابی به حقوق زنان تشکیل و نشریاتی نیز منتشر شد.

در دوره سلطنت رضاشاه نشریات و سازمان‌های مستقل زنان تعطیل و سازمان‌های عمدتا دولتی در این زمینه تاسیس شدند.

در سال‌های 1320 تا 1331 جنبش زنان مجددا احیا شد و امکان تشکیل برخی سازمان‌های مستقل‌تر فراهم گردید. این تجدید حیات محدود در سال‌های حکومت محمد‌رضا شاه از بین رفت و فعالیت زنان در کنترل دولت قرار گرفت.

زنانی که در این دوران علیه حکومت شاه مبارزه می‌کردند در قالب گروه‌های مختلف سیاسی به فعالیت خود ادامه دادند.

در دوران انقلاب اسلامی در سال 1357 زنان در کنار مردان به مبارزه با حکومت سلطنتی پرداختند و فعالانه مشارکت کردند اما خواسته و شعار آن‌ها محوریت زنانه نداشت. جنبش زنان بخشی از جنبش بزرگی بود که آحاد جامعه را در برگرفته بود.

پس از انقلاب ده‌ها انجمن و گروه زنان در نهادهای دولتی و خصوصی و در دانشگاه‌ها بوجود آمد که عمدتا به دلیل محدودیت‌های مختلف تعطیل شده یا به کار خود پایان دادند.

مبارزه زنان در سی‌ویک سال گذشته عمدتا آرام بوده و زنان بسیاری توانسته‌اند با وجود محدودیت‌های بسیار به جرگه پزشکان، نخبگان، اساتید دانشگاه، روزنامه‌نگاران و مدیران ارشد بپیوندند و حتی در دانشگاه‌ها بیش از نیمی از ظرفیت دانشجویی را به خود اختصاص دهند.

زنان در سال‌های گذشته بدون آن‌که سازمان یا نهادی به عنوان متولی رسمی در اختیار داشته باشند نه تنها در کنار مردان به تلاش برای مطالبات سیاسی و اجتماعی پرداخته‌اند، بلکه تلاش کرده‌اند با شناخت هویت جنسی خود خواسته‌های خاص خود را نیز مطرح کنند.

کمپین یک میلیون امضا، تشکیل سایت «تغییر برای برابری» از سوی برخی فعالان زن، تشکیل گروه «مادران عزادار» یا «مادران صلح» بخشی از تلاش‌های زنان در سال‌های اخیر بوده است.

در یک سال گذشته زنان حضوری فعال در تجمع‌ها و تظاهرات مخالف دولت داشتند و برخی از آنها  بازداشت شدند. بسیاری از زنان هم موفق شدند از نهادها و سازمان‌های مختلف بین‌المللی به دریافت جوایز و نشان افتخار یا شجاعت نائل شوند.

در جدیدترین حرکت زنان می‌توان به اعتصاب غذای خانواده‌ها و به طور خاص مادرانی اشاره کرد که فرزندان آن‌ها در زندان اوین در اعتصاب غذا بسر می‌برند.

دیدگاه - شیرین عبادی

شیرین عبادی، وکیل دادگستری و فعال حقوق بشر در مقاله‌ای در روزنامه گاردین چاپ لندن، وضعیت جنبش زنان را در ارتباط با جنبش سبز مردم ایران مورد بررسی قرار داده است.

یک سال از زمانی که مردم ایران در اعتراض به تقلب در انتخابات ریاست جمهوری به کوچه و خیابان آمدند، می‌گذرد. اعتراضات مردمی و مسالمت‌آمیزی که از سوی حکومت با خشونت افراطی مواجه شد.

از آن زمان تاکنون مردم ایران از پای ننشسته و همچنان به مبارزه مسالمت آمیز برای دستیابی به حداقل حقوق و آزادی‌های خود ادامه داده‌اند و در مقابل، حکومت نیز با خشونت روزافزون به سرکوب مردم اقدام کرده است.

همین چند هفته پیش حکومت ایران با اعدام مخفیانه پنج زندانی سیاسی مصداقی بارز از سرکوب مخالفان را به نمایش گذاشت.

شیرین علم هولی، 28 ساله به همراه فرزاد کمانگر و سه زندانی سیاسی دیگر یک ماه پیش به صورت مخفیانه و بدون اطلاع خانواده‌ها اعدام شدند. شیرین علم هولی در نامه‌ای که به صورت مخفیانه به خارج از زندان فرستاده بود نوشت که او بازجویان او را به زور و تحت شکنجه مجبور به اعتراف به شرکت در عملیات تروریستی کرده‌اند. اگرچه شیرین حاضر به اعتراف نشد اما اکنون حداقل 25 زن و مرد دیگر در همان شرایط در انتظار مرگ صف کشیده‌اند.

تجربیات تاریخی نشان می‌دهد که هرقدر میزان سرکوب مخالفان از سوی دولت‌ها شدیدتر بوده است، به همان نسبت جنبش‌های آزادی خواه قوی‌تر و رشدیافته‌تر ظاهر شده‌اند.

در ایران، داستان زندگی زنان بسیاری با زندگی شیرین علم هولی مشابهت دارد. بازخوانی زندگی همه آنها روایت‌گر مبارزه خستگی‌ناپذیر در خط مقدم جبهه‌ای با نام دفاع ازحقوق بشر است.

نکته اینجاست با تولد جنبش سبز مردم ایران و نقش پررنگ زنان در جریان این جنبش، بسیاری تصور می‌کنند که این جنبش مستحکم فمنیستی زائیده جنبش آزادی خواهی و سبز مردم است. در حالیکه جنبش زنان در ایران سابقه‌ای دیرینه داشته و از زمان انقلاب سال 57 و از همان روزهایی که حاکمیت تصویب و اعمال قوانین تبعیض آمیز علیه زنان را آغاز کرد، هر روز بیشتر و بیشتر استحکام و قدرت یافته است.

گرچه تنها نزدیک به 50 سال است که زنان در ایران حق رای به‌دست آورده‌اند، اما در ایران امروز با وجود تمام محدودیت‌ها و سرکوب‌هایی که حاکمیت در مورد زنان اعمال کرده است، بسیاری از آنان به صفوف پزشکان، نخبگان، اساتید دانشگاه و مدیران ارشد کشور پیوسته‌اند و 63 درصد ظرفیت دانشگاه‌های کشور را دانشجویان دختر از آن خود کرده‌اند.

جنبش زنان در سی و یک سال گذشته بی‌ آنکه سازمان و یا نهادی را به عنوان متولی رسمی در اختیار داشته باشد، راه خود را به خانه تمام ایرانیانی که حتی دغدغه‌ای کوچک برای دفاع از حقوق بشر داشته‌اند، باز کرده است. به گونه‌ای که جنبش سبز مردم ایران در یک سال گذشته و از بدو تولد، از جنبش زنان الگو گرفته است. تا آنجا که مجموعه گروه‌ها و شبکه جنبش سبز به سکانداری فعالان حقوق زنان در مطالبات دموکراسی‌خواهانه خود و در دفاع از حقوق بشر بسیار استوار عمل کرده است.

شکل‌گیری گروه «مادران عزادار»، مصداقی از این مدعی است. از تیر ماه سال گذشته و پس از دستگیری و یا کشته شدن جوانان بسیاری چون ندا آقا سلطان و سهراب اعرابی، گروه مادران عزادار سیاه پوش، با در دست داشتن عکس فرزندان خود هر شنبه راس ساعتی مشخص در پارک لاله تهران گرد آمدند تا اعتراض خود را نسبت به بازداشت، شکنجه و کشته شدن فرزندانشان ابراز کنند.

با آنکه گروه «مادران عزادار» هر هفته در پارک لاله مورد ضرب و شتم ماموران امنیتی قرار می‌گرفت و حتی عده‌ای از آنها نیز دستگیر شدند، اما این گروه زنان شجاعانه در دفاع از مطالبات بشردوستانه خود پافشاری کرد.

دی ماه سال گذشته، در پی تظاهرات مسالمت‌آمیز مردم در روز عاشورا موجی از دستگیری‌ها به راه افتاد و طی آن گروه‌های کثیری از فعالان حقوق زنان، روزنامه‌نگاران زن و فعالان حقوق بشر دستگیر و بازجویی شدند.

در این میان خواهر من، دکتر نوشین عبادی نیز توسط ماموران امنیتی به مدت سه هفته بازداشت شد. او سابقه هیچ‌گونه فعالیت سیاسی نداشت و در هیچ کدام از تظاهرات اعتراضی مردم شرکت نکرده بود و ماموران امنیتی وی را تنها برای آنکه مرا در خارج از کشور وادار کنند که دست از فعالیت‌های حقوق بشری بردارم، بازداشت کردند.

مبارزه زنان ایرانی نشان داده است که آنان بر راه خود استوارند و مسیر مبارزه برای آنان مسیری برگشت ناپذیر است. تشکیل کمپین یک میلیون امضاء خود نشانگر استواری زنان در راه مبارزه است. این کمپین که از پیش از انتخابات سال گذشته به جمع‌آوری امضا از زنان و مردان مدافع حقوق زنان و رفع قوانین تبعیض آمیز از زنان پرداخته است، در آخرین روزهای سال 88 برنده جایزه سازمان گزارشگران بدون مرز شد.

یک روز بعد سایت «تغییر برای برابری»، متعلق به کمپین یک میلیون امضا توسط ارتش سایبری ایران هک شد. این بیست و سومین بار بود که این سایت از زمان راه‌اندازی خود یعنی از سال 2006 مورد حمله قرار می‌گرفت اما باز هم ساعاتی پس از این اتفاق بار دیگر به فعالیت خود ادامه داد.

با وجود تمام این سرکوب‌ها و فشارها از سوی حاکمیت، مبارزه برای دفاع از حقوق و بشر و برابری جنسیتی همچنان در سالگرد انتخابات نیز ادامه می‌یابد. در مراسم نخستین سالگرد انتخابات در سراسر جهان، فعالان حقوق بشر، دانشجویان و مردم نگران برای آینده ایران تلاش خواهند کرد تا عمق فاجعه نقض حقوق بشر در ایران را به جهانیان بنمایانند.

اما باز هم در تظاهرات و اعتراضات مسالمت‌‌آمیز امسال نیز زنان در خط مقدم مبارزه قرار خواهند داشت، همچنان که از گذشته تا امروز در این مسیر باقی مانده‌اند.

پس، این سخن مرا به خاطر داشته باشید که «زنان همان کسانی هستند که دموکراسی را برای ایران به ارمغان خواهند آورد.»

خبر - مردمک

«بنیاد فمنیست مجوریتی» جایزه سال 2010 خود را با تقدیر از تمام فعالان حقوق زن در ایران به آن دسته از فعالان زن ایرانی اهدا کرد که در زندان‌ به سر می‌برند.

«بنیاد فمنیست مجوریتی» جایزه سال 2010 خود را، با تقدیر از تمام فعالان حقوق زن در ایران، به آن دسته از فعالان زن ایرانی اهدا کرد که در زندان‌ به سر می‌برند.

در مراسم اهدای این جایزه که، 14 اردیبهشت، در شهر لس‌آنجلس برگزار شد، عشا مومنی، از فعالان جنبش زنان که خود سابقه زندانی شدن در جمهوری اسلامی را دارد، این جایزه را از طرف فعالان مدنی زنی که زندانی هستند، دریافت کرد.

«بنیاد فمینیست مجوریتی» یک سازمان فمینیستی غیردولتی در آمریکاست که در سال 1987 برای برقراری تساوی‌ جنسیتی، تامین سلامت تولیدمثل و از بین بردن خشونت تاسیس شد. این بنیاد از سال 1972 ناشر «میس مگزین»، یکی از اصلی‌ترین مجلات فمینیستی آمریکا، است.

عشا مومنی پس از دریافت این جایزه،‌ در سخنانی با اشاره به بیش از صد سال فعالیت زنان در ایران برای دستیابی به حقوق برابر، گفت که در سال 88 دوبار معنای آزادی را چشیده‌است. یک‌بار پس از آزادی از سلول انفرادی در زندان اوین و بار دیگر وقتی مردم در تظاهرات‌‌های اعتراضی به نتایج انتخابات «خیابان‌های ایران را از آن خود کردند.»

وی افزود اکنون زنان ایران با حقوق خود آشنا شده‌اند و دیگر نمی‌توان «صدای آن‌ها را خاموش کرد.» وی با اشاره به فعالان زن زندانی در ایران گفت که این زنان علاوه بر هزینه زندانی شدن، متحمل هزینه‌های نادیدنی بسیاری چون از دست دادن کار، اخراج از دانشگاه، تهدید خانواده و اتهامات بی‌اساسی می‌شوند‌ که گاه به از هم پاشیدن خانواده می‌انجامد. به گفته وی این هزینه‌ها برای فعالان زن در گروه‌های اقلیت قومی یا مذهبی بسیار بیشتر است.

خانم مومنی در انتها با اظهار تاسف از عضویت ایران در کمیسیون مقام زن سازمان ملل و سکوت جامعه بین‌المللی در برابر آن، اضافه کرد که موضوع حقوق بشر در ایران نباید در سایه مسئله هسته‌ای کمرنگ شود. 

در مراسم امسال که با حضور مقامات شهر لس‌آنجلس و فعالان حقوق زنان و گروه‌های اقلیت در هتل بورلی‌هیلز شهر لس‌آنجلس برگزار شد، از زنان ایرانی به عنوان پیشگامان اعتراض در تظاهرات‌های بعد از انتخابات ریاست جمهوری سال 88 و کسانی که بیشتر از همه خواهان تغییر شرایط موجود در ایرانند، یاد شد.

«هلن چو»، که یکی از اعضای هئیت مدیره فمنیست مجوریتی است، در هنگام تقدیم این جایزه با توضیح وضعیت نابرابر زنان در قانون ایران، از آنان به عنوان «زنان شجاعی» نام برد، که برای تغییر وضعیت موجود تلاش می‌کنند و زندان و شکنجه آنان را ناامید نمی‌کند‌.

‌دریافت‌کنندگان جایزه

بنیاد فمنیست مجوریتی علاوه بر فعالان زن زندانی در ایران، از خالد حسینی،‌ نویسنده آمریکایی افغانی‌تبار، گلوریا استاینم، فمینیست‌ مشهور امریکایی و موسس «میس مگزین» و دولارس هورتا، فعال کارگری مکزیکی تبار، تقدیر کرد.

خالد حسینی، نویسنده کتاب‌های «بادبادک باز» و «هزاران خورشید درخشان»، از کتاب «هزاران خورشید درخشان» به عنوان اثری که به زنان و کودکان افغانی تقدیم شده یاد کرد و گفت که این افتخار بزرگی برای اوست که از کتابش به عنوان یک منبع برای شناخت وضعیت زنان افغان نام برده می‌شود. وی موفقیت خود را مرهون زنان بزرگ زندگی‌اش، از جمله مادرش دانست که مدیر مدرسه دخترانه‌ای در کابل بود،.

گلوریا استاینم، که یکی از مشهورترین فعالان فمینیستی در آمریکاست و از او به عنوان یکی از افراد تاثیر گذار در شکل‌گیری قرن بیستم نام می‌برند، در سخنانی با اشاره به مشکلات بین‌الملی موجود برای زنان گفت که هنوز راه درازی پیش روی زنان است. به گفته وی هنوز حق سقط جنین برای زنان به رسمیت شناخته نمی‌شود و زنان برای چیزهایی که حق‌شان است مجازات می‌شوند.

دولارس هورتا که از فعالان کارگری و زنان و یکی از موسسان اتحادیه کشاورزان در آمریکاست و در سن هشتاد سالگی هنوز به فعالیت‌‌های مدنی و اجتماعی مشغول است، در سال‌های اخیر به مساله کشتار بی‌رحمانه زنان در مکزیک پرداخته و سعی‌ دارد توجه رسانه‌ها و دولت را به آن جلب کند.

عشا مومنی، دانشجوی کارشناسی ارشد دانشگاه ایالتی کالیفرنیا در شهر نورتریج در رشته علوم ارتباطات است. وی در سال 87 در حالی که مشغول تکمیل پروژه پایان‌نامه خود در مورد زنان فعال در کمپین یک میلیون امضا در ایران بود، توسط وزارت اطلاعات دستگیر شد. وی 28 روز در سلول انفرادی به سر برد و پس از آن به مدت 9 ماه اجازه خروج از کشور را نداشت. وی اکنون در شهر لس‌آنجس مشغول تحصیل است.

سال گذشته بنیاد فمنیست مجوریتی جایزه افتخاری خود را به «کمپین یک میلیون امضا» به خاطر فعالیت‌ «فوق‌العاده» این گروه برای پایان دادن به قوانین نابرابر جنسیتی در ایران اهدا کرده بود. در سال 2006 نیز شیرین عبادی، حقوق‌دان و فعال حقوق بشر، یکی از برندگان این جایزه بود.

فعالان جنبش زنان در فروردین 89 دومین نشست همگرایی سبز جنبش زنان را با حضور زهرا رهنورد و زنان فعال طیف‌های مختلف فکری برگزار کردند.

در ویدئویی که نوشین احمدی خراسانی منتشر کرده است. پیش از این اولین گردهمایی زنان همزمان با هشتم مارس روز جهانی زن برگزار شده بود.

دیدگاه - مجتبی هروی

نویسنده این یادداشت به تفاوت‌های حجاب سنتی با تلقی امروزی حاکمیت جمهوری اسلامی از حجاب می‌پردازد.

اگر حجم پرونده حجاب اهمیتی داشت باید به ریشه‌های دینی، اجتماعی و تاریخی حجاب در ایران اشاره می‌کردیم و این که چطور ایرانیان حجاب را به اعراب آموختند و چطور حمله‌ی مغول بر تمرین حجاب در ایران اثر گذاشت و هدف رضا شاه از کشف حجاب چه بود. بله؛ حجاب در ایران پرونده قطوری دارد.

ریشه‌های دینی، اجتماعی و تاریخی زیادی را می‌توان برای حجاب و نوع تمرین آن در دوره‌های مختلف تاریخی پیدا کرد. پرونده و ریشه‌هایی که در جهان عرب وجود ندارد. جهان عرب و سایر کشورهای مسلمان‌نشین، حجاب را امری «اسلامی» و «دستوری دینی» می‌دانند که باید رعایت شود و به استثنای چند حادثه‌ی سال‌های اخیر در اروپا، عامل بیرونی مهمی ـ در سطح حمله‌ی مغول، دستور کشف حجاب و مهم‌تر از همه، انقلاب اسلامی در ایران ـ بر نوع تمرین حجاب در این کشورها اثر نگذاشته است.

درست است که حجاب در ایران پرونده‌ی قطوری دارد، اما این پرونده امروز به بایگانی سپرده شده و کم‌تر کسی هست که به سراغ رگ و ریشه‌های حجاب برود. حتی تلویزیون ایران ـ به عنوان دستگاهی که «ترویج فرهنگ حجاب و عفاف» را در برنامه‌ی مصوب خود گنجانده است ـ هم وقتی می‌خواهد درباره‌ی حجاب صحبت کند، به ‌جای روایت سماجت زنان ایرانی برای حفظ حجاب خود در برابر مهاجمان عرب دلال کنیز، یا حتی نقل حجاب در ایران باستان به روایت فردوسی، ترجیح می‌دهد یکی از کارمندان اداری خود را به عنوان «کارشناس» به یک میزگرد تلویزیونی دعوت کند یا با زحمت در خیابان‌های شهر، آدمی بی‌خبر از همه‌جا را پیدا کند و انشای خودش را به او بدهد که بخواند.

همبستگی حجاب و جمهوری اسلامی متأخر

این که پرونده‌ی تاریخی و حتی سیاسی حجاب به بایگانی سپرده شده و هنوز خودِ حجاب موضوعیت دارد، از آن تناقض‌هایی است که فقط در جمهوری اسلامی متأخر می‌تواند اتفاق بیافتد. چرا حجاب برای جمهوری اسلامی این‌قدر مهم است؟ حجاب چه نقش و جایگاهی در این سیستم دارد؟

اهمیت این نقش وقتی آشکار می‌شود که به یاد داشته باشیم جمهوری اسلامی متأخر برای اولین بار در کنار دستگاه‌های ایدئولوژیک خود، همچون نظام آموزشی و رسانه‌ها، دستگاه‌های نظامی، امنیتی و قضایی را هم مأمور حفظ حجاب کرد تا جایی که در سال 1387 در قالب «طرح امنیت اجتماعی» که در ابتدا برای سرکوب «اراذل و اوباش» و «فروشندگان مواد مخدر» راه‌اندازی شده بود، پلیس به برخورد مستقیم و خشن با زنان و دختران «بدحجاب» پرداخت. (از موفقیت‌های پنهان جنبش سبز، یکی هم خاموش کردن این توپخانه است؛ یک سال خاموشی یک توپخانه‌ی جنگی مساوی است با یک سال جریان بهتر زندگی).

مروری کوتاه بر گفتار امروز حاکمان، این گمان را تقویت می‌کند که جمهوری اسلامی با حجاب هم‌ذات‌پنداری می‌کند. ذات جمهوری اسلامی (و به تبع آن، جمهوری اسلامی متأخر) وابسته به حجاب است. زنان در کانون این مسئله هستند و در عین حال حجاب محدود به زنان و یا حتی مردان نمی‌شود؛ حجاب امری فراگیر است.

همه چیز باید در حجاب باشد. به‌ویژه، در جمهوری اسلامی متأخر، «دشمنان» و «نامحرمان» همه جا در کمین‌اند. در این ایدئولوژی، کل ایران تحت نظارت بیگانگان قرار دارد. تصویرها را دوباره چک کنید و اگر لازم شد بدهید با فتوشاپ روتوش شود. خبرگزاری‌ها و روزنامه‌ها هم باید به دقت چک شوند، مبادا که تار مویی از اتفاقات واقعی بیرون بیافتد. موفق‌ترین سازمان‌ها و دستگاه‌ها، آنهایی هستند که کار خود را در خفا و با حجاب انجام می‌دهند. کسی از یک نانوا که همه می‌دانند روزی چند ساعت و در چه شرایطی کار می‌کند تقدیر نمی‌کند، اما نظامیان، و در میان آنان مرموزترینشان، در خور تقدیر و تشکراند. در چنین سیستمی، مهم‌ترین صنعت، صنعتی است که بیشترین حجاب و پوشیدگی را حفظ می‌کند: انرژی هسته‌ای.

حجاب و سیاست

در صحنه‌ی سیاسی، اگر تا حالا دو جناح بود (با در نظر گرفتن عزم جدی حاکمان برای ریشه‌کنی اصلاح‌طلبان، از فعل گذشته استفاده می‌کنیم)، مسئله بین این دو، تقدم و تأخر توسعه‌ی فرهنگی و اقتصادی نبود؛ مسئله اصلی حفظ حجاب بود که حداقل در یک جبهه، مساوی با حفظ نظام تعریف شده بود. اصلاح‌طلبان آشکارا می‌خواستند پیوند و گره‌خوردگی میان حجاب و جمهوری اسلامی را بگشایند و محافظه‌کاران بر محکم شدن این گره اصرار داشتند.

آنها خیلی رک و صریح، هر شکلی از توسعه فرهنگی را مترادف با «بی‌بندوباری» و «حذف ارزش‌ها» و «رفع حجاب» می‌دانستند و گرنه برخی محافل پراگماتیک در میان آنها، با یک توسعه‌ی فرهنگی کنترل و مهندسی شده به عنوان تاکتیکی برای بقا، الان هم مشکلی ندارند.

ترس محافظه‌کاران از توسعه فرهنگی، رفع حجاب و غبار از مناسبات اجتماعی و مهم‌تر از همه شفاف شدن مناسبات تولید در جامعه و در نتیجه، تغییر در موازنه‌ی تولید در جامعه است به نحوی که تولید واقعی از تولید فسیلی پیشی بگیرد. چشم‌انداز دیوارهای شهرهای ایران در این روزها، که سخنان نوشته شده با رنگ سبز با خشونتی سیاه پوشیده می‌شود، تصویر نمادینی است که بر فراگیری حجاب در عرصه‌ی تولید فرهنگی و سیاسی دلالت دارد.

حجاب و تولید

اگر بخواهیم علت حساسیت جمهوری اسلامی به حجاب را جویا شویم، ناگزیر از توجه به رابطه میان حجاب و تولید می‌شویم. حجاب به مفهوم مورد نیاز جمهوری اسلامی متأخر، بر سر زن باشد یا بر سر مرد، یا بر سر هر واحد اجتماعی دیگر، کارکردی ضدتولیدی دارد. حجاب ترمز آن خط از تولید است که برای جمهوری اسلامی ضرر دارد: تولید واقعی. (تأکید میرحسین موسوی بر تولید در سخنرانی‌های انتخاباتی را به یاد دارید؟ تولید یک کلیدواژه برای فهم همه‌ی ایده‌ها بود).

اگر به نقش حجاب آن گونه که در رسانه‌های رسمی جمهوری اسلامی متأخر تبلیغ می‌شود دقت کنیم، متوجه می‌شویم که این حجاب بیشتر بر سر فاعل و جریان تولید کشیده می‌شود. محال است که برای شما جریان تولید یک کالای اقتصادی یا فرهنگی گزارش شود، یا یک عامل واقعی تولید معرفی شود. در مظهر تولید، یعنی جایی که محصول تولید شده ظاهر می‌شود، گاهی چراغی روشن می‌شود و دوربینی قرار می‌گیرد، مشروط به آن که فاعلان واقعی و جریان تولید پوشیده بماند.

در نگاه اول، به نظر می‌رسد که دشمنی سیستم با شکل گرفتن فردیت علت اصلی این میل به پوشاندن باشد؛ همان‌طور که پژوهشگران اجتماعی، خودِ حجاب را یکی از راه‌های موفق برای مهار فردیت‌های مستقل معرفی کرده‌اند. اما با بررسی دقیق‌تر آشکار می‌شود که مسئله بنیادین دیگری هم وجود دارد و آن حفظ تناسب تولید در جامعه است: جمهوری اسلامی متأخر از پیشی گرفتن تولید واقعی در جامعه در برابر تولید فسیلی (اعم از نفتی و ایدئولوژیک) هراس دارد. (بیشترین برخورد با میرحسین موسوی و با کل جنبش سبز بر سر تأکید آنها بر تولید بود).

در کنار بحث‌های داغ روشنفکران پیرامون نقش نفت، سیستم جمهوری اسلامی متأخر این فرمول ساده و در عین حال عملیاتی را پذیرفته است که هر یک از دو صورت‌بندی تولیدی که غالب باشد، محصولات دیگری را در جهت اهداف خود به کار می‌گیرد: نفت در کشوری مثل نروژ عامل توسعه دموکراسی است و در کشوری مثل ایران عامل توسعه‌ی استبداد فقط به این خاطر که در اولی ابزارها و نیروهای کافی برای مهار انرژی نفت وجود دارد و در دومی از انرژی حاصل از نفت برای مهار و هدایت انرژی‌های ملی استفاده می‌شود.

در خوانشی انتزاعی، مسئله اصلی در جریان کشف حجاب ـ که مسیری طولانی را به موازات رود مشروطه در حرکت بود ـ بازگرداندن بخشی از بدنه‌ی مولد به جامعه و به جریان تولید بود تا جایی که در یک صورت‌بندی ابتدایی، هر تاکتیکی برای این منظور قابل بررسی بود و در انتها کشف حجاب به عنوان یک ابزار برای نیل به این هدف معرفی شد.

سیر جایگزینی ابزار و هدف و بعد، پیدا شدن اهداف دیگری همچون تجددهای فانتزی، و بعد، مهندسی فرهنگی و اجتماعی برای ساخت یک طبقه جدید و دیگرسازی‌های خطرناک و تحریک عصبیت‌های محلی، کل پروژه را واژگون کرد و شد آن‌چه نباید می‌شد. در این میان نباید به بوی شدید نفت بی‌اعتنا بود. دولت یاد می‌گرفت که به جای استفاده از پایگاه‌های مردمی، انرژی خود را از سکوهای نفتی بگیرد، و بعد چوبی در دست بگیرد و مردمش را به راهی دلبخواه هدایت کند.

جمهوری اسلامی متأخر دغدغه‌های تازه‌ای برای تولید دارد: مواظب باشید کسی تولید نکند. مواظب باشید هویت مولد تشکیل نشود. تولید پیش از ما انجام شده است. گوشت دایناسورهای پیش از تاریخ را از چاه‌های نفت استخراج می‌کنیم و به جهانیان می‌فروشیم. جهان گرسنه‌ی این گوشت خام است. جهان تشنه‌ی استخراجات فرهنگی ماست. رسالت ما در دنیا همین است و دنیا باید خوراک و پوشاک و بهداشت و ماشین ما را تأمین کند.

مواظب باشید کسی تولید نکند. همه‌ی واحدهای تولیدی به زیرزمین بروند. همه‌ی فاعلان تولیدی پنهان شوند. زنان، این فاعل‌ترین فاعلان را بپوشانید. حتی چهره‌ی آنها را. تشویقشان کنید مدرسه و دانشگاه و کارخانه را ترک کنند و به خانه بروند. همه باید تظاهر به تولید کنند، اما مواظب باشید کسی تولید نکند. چادر حجاب برتر است. برای حراست کارخانه‌ها و واحدهای تولیدی دوره‌های کنترل تولید بگذارید. برای زنان خانه‌دار دوره بگذارید. تولیدی به جز استخراج نفت نباید در صحنه دیده شود. هر تولید دیگری، پول نفت ما را هدر می‌دهد. هیچ تولیدی نباید توجیه اقتصادی پیدا کند.

حجاب بر دین و آیین

در چنین سیستمی دین هم امری محجوب می‌شود و حجاب ضخیم و سیاهی بر کل عقل دینی کشیده می‌شود. کل تاریخ تفکر و تفسیر دینی به یک‌باره محو می‌شود و جای خود را به مفاهیمی خرافی از جنس جادو و رمالی و فال‌بینی می‌دهد. تو گویی دین جدیدی وضع شده است. اعتقاد به غیب که در تلقی سنتی از دین به معنای قصور عقل در شناخت امور بود و نیاز به مشورت و صبر و پرهیز از اقدامات کور را برمی‌انگیخت، جای خود را به رد رادیکال عقل و منطق و تکیه بر خرافات عجیب و غریبی می‌دهد که معلوم نیست در چه کارگاهی ساخته شده است.

آدم‌های معمولی بدون سواد حوزه‌ای به عنوان عالمان دینی ظهور می‌کنند و ادعا می‌کنند که در پستو به آنها وحی شده است و وزنه‌های به ظاهر بزرگ علمی و حوزه‌ای را هم به دنبال خود می‌کشند و عالمان بزرگ دینی با سال‌های سال تجربه‌ی بحث و مطالعه و مناظره و تدریس،‌ خیلی ساده به پستو رانده می‌شوند.

نتیجه

حجاب سنتی به عنوان یکی از عناصر فرهنگی جامعه‌ی ایرانی، تفاوت‌های بنیادین و مرزهای مشخصی با حجاب در فرهنگ عرب، با حجاب در فرهنگ مسلمانان مهاجر در غرب، و با حجاب در تلقی حاکمان امروزی ایران دارد. بارزترین تفاوت حجاب سنتی با تلقی امروزی حاکمیت از حجاب را می‌توان در اثر آن در مناسبات تولیدی مشاهده کرد.

حجاب سنتی ایرانی مانعی در جریان تولید نبود. می‌توان دوباره از زنان روستایی مثال آورد که در کنار همسر و فرزندان در امور تولیدی خانواده و جامعه مشارکت داشتند. اما در روش حاکمان امروز بر ایران، از حجاب به‌عنوان مهار تولید استفاده می‌شود. حجاب در جمهوری اسلامی، و به ویژه در جمهوری اسلامی متأخر با ذات سیستم حاکم پیوند یافته و به بازی گرفته شده است. شاید بتوان این وضعیت را به وضع زنی زخم‌خورده اما فعال و در اسارت مردی سرکوبگر تشبیه کرد. مرد خیلی راحت از او می‌خواهد زخم‌های خود را بپوشاند و گوشه‌ای بنشیند. این وضعیت پیچیده‌ای که نیاز به بررسی‌های همه‌جانبه و بحث و جدل جدی و فوری دارد.

راه حل

این گفتار حجاب را امری فراگیر معرفی می‌کند و به همین خاطر، ارائه یک راه حل عملیاتی را دشوار می‌داند. اگر حجاب را مختص زنان تلقی کنیم، چنان که در برخی ادبیات سیاسی رخ می‌دهد، می‌توان دعوت به برداشتن یک‌باره‌ی حجاب را در دستور داشت. به ویژه آن که جمهوری اسلامی متأخر وابستگی عجیبی به حفظ حجاب دارد. در عین حال با توجه به نوع خشونتی که جمهوری اسلامی متأخر در این خصوص اعمال می‌کند، این گفتار چنین پیشنهادی ندارد.

اگر جمهوری اسلامی متأخر تلاش می‌کند با استفاده از حجاب، سوژه‌های مستقل را سرکوب کرده و در جریان تولید وقفه ایجاد کند، یک راه می‌تواند خنثی کردن این تلاش باشد. با حجاب یا بی‌حجاب باید به فکر رشد و تقویت هویت‌های مستقل برای مشارکت در جریان تولید واقعی بود.

یک سوژه مستقل که لباسش را خودش طراحی یا انتخاب می‌کند، می‌تواند تفکر مستقلی هم داشته و آزاد بیاندیشد. پرده براندازی از هر چیزی که جمهوری اسلامی متأخر بر آن پرده می‌اندازد، گاه دشوار و گاه آسان است. و هر کس به فراخور شناخت و توانی که دارد و کاری که می‌تواند انجام دهد، باید به کشف این حجاب فراگیر کمک کند.

آگاهی اولین مسئله امروز ایران، حاکمیت دایناسورهای ایدئولوژیک است. آنها دایناسورهای بیرون آمده از چاه‌های نفت را به استخدام گرفته و می‌خواهند در پرده، همه‌ی انرژی‌های موجود در جامعه و منطقه را یا دایناسوری کنند یا اگر نتوانستند، آنها را نابود و ریشه‌کن کنند.

این برنامه می‌تواند خطرناک باشد. فرستادن همه‌ی فعالان جامعه به زندان و دیگر صورت‌های حقیقی و مجازی از پرده و حجاب، بخشی از این برنامه است. راه حل بنیادینی که برای این برنامه پیشنهاد می‌شود، چیزی جز پاره کردن پرده از راه آگاهی‌بخشی و خبررسانی نیست.

دیدگاه - همایون خیری

نویسنده وبلاگ آزادنویس در بررسی جنبش سبز و جنبش زنان به تفاوت دو دیدگاهی می‌پردازد که یکی می‌گوید جنبش زنان باید از جنبش سبز بیاموزد و دیگری معتقد است حالا وقت آن است که جنبش سبز از جنبش زنان بیاموزد.

به مناسبت روز جهانی زن، گزارشی در بی‌بی‌سی پخش شد که به نظرم مهم‌ترين و کليدی‌ترين موضوع در اعتراضات بعد از انتخابات است. اين که نوشتم مهم‌ترين و کليدی‌ترين به جهت اين است که در چهار سال گذشته درست مثل يک پروژه تحقيقاتی به موضوع نگاه کرده‌ام و جا به جا هم در موردش در همين وبلاگ نوشته‌ام.

البته قبل از اين که اصل موضوع را بنويسم طبق معمول بايد اين را هم بنويسم که صلاحيت عملی و نظری در برنامه ريزی‌های مرتبط با جنبش‌های اعتراضی زنان را خود فعالان حقوق زنان دارند و چيزی که من می‌نويسم فقط از زاويه نگاه يک ناظر است.

در گزارش بی‌بی‌سی با شادی صدر و پروين اردلان مصاحبه کرده بودند و جالب اين بود که نظر اين دو فعال حقوق زنان کاملن مخالف همديگر بود. طبيعی‌ست که نظر مخالف داشتن به معنای نفی طرف مقابل نیست، منتهای مراتب موضوعی که در مورد آن نظر مخالف داشتند می‌شود گفت در اين مورد خاص به نفی طرف مقابل ختم می‌شود.

اصل موضوع اين بود که آيا جنبش سبز باید از جنبش زنان ياد بگيرد يا اين جنبش زنان است که حالا بايد از جنبش زنان ياد بگيرد؟ شادی صدر معتقد بود که جنبش زنان بايد از سبزها ياد بگيرد و پروين اردلان به پیشرو بودن جنبش زنان اعتقاد داشت.

به عنوان يک ناظر بيرونی به نظرم جنبش زنان هنوز با فاصله‌ بسيار زيادی جلوتر از تقريبا تمام جنبش‌های اجتماعی و سياسی ایران، و از جمله سبزها، دارد حرکت می‌کند. يعنی چنان جنبش زنان قدرتمندانه دارد جامعه را متحول می‌کند که با کمی دقت متوجه می‌شويد که همين الان جنبش زنان را می‌توان در حد يک لايه‌ اجتماعی مشخص نشان داد.

خوب که در تاريخ ايران دقيق بشويد متوجه می‌شويد که حرکت‌های اجتماعی تا وقتی به عنوان يک لايه دربيايند زمان طولانی بايد ازشان بگذرد. البته فقط هم زمان نيست بلکه پيام و عناصر ارسال و دريافت پيام هم هستند که هر جنبشی را به لايه تبديل می‌کنند. مثلن معمم‌ها (که من زورکی بهشان می‌گويم روحانيون) با وجود اين که 30 سال است قدرت سياسی را در ايران در کنترل دارند و با وجود اين که از جنبه‌ اقتصادی هم همه جور امکانی در دسترس‌شان هست اما هنوز نتوانسته‌اند لايه‌ی روحانيون سياسی را شکل بدهند تا با اين لايه بتوانند بر افکار عمومی تأثير بگذارند.

فی‌الواقع هنوز که هنوز است اين لايه‌ی روحانيون غيرسياسی‌ست که دارد جامعه را اداره می‌کند و معمم‌های حکومتی هم هر جایی که توسط حکومت کنار گذاشته شدند يا خودشان از سياست دست کشيدند به همان لايه‌ غيرسياسی‌ها برگشتند. سيستانی از جمله آدم‌های همان لايه‌ست و منتظری نمونه‌ی سياسی‌اش است که به لايه‌ غيرسياسی مراجعت کرد.

جالب هم اينجاست که عناصر تندروی همين معمم‌های سياسی که با حمايت‌های مالی بازار در دوران شاه امثال نواب صفوی را توليد می‌کردند همين حالا که هم تندروهای بيشتری دارند و هم منابع مالی‌شان قوی‌تر است نتوانسته‌اند همان نواب صفوی را هم بازتوليد کنند. دليلش هم، به نظر من، اين است که حالا برای بازتوليد نواب صفوی بايد حمايت‌ لايه‌ی غيرسياسی را داشته باشند که ندارند. به همين دليل هم هست که هر چه که توليد می‌کنند خنده‌دار از آب درمی‌آيد. از باب نمونه يکی‌شان همين روح‌الله حسينيان است.

تبديل شدن جنبش‌های اجتماعی به لايه‌های اجتماعی فقط ناشی از برنامه‌ريزی‌شان نيست، بلکه بيشتر ناشی از پذيرش اجتماعی پيام‌ و اين که اين پيام را چه کسانی در جامعه منتشر و چه کسی دريافت می‌کند هم هست. اين تفاوت بزرگی‌ست که بين جنبش سبز و جنبش زنان وجود دارد. مثلن در حوزه‌ی سياسی و با وجود اين که جمع بسيار زيادی به نتيجه انتخابات اعتراض دارند ولی هنوز نمی‌شود گفت واقعا کسی به احمدی‌نژاد رأی نداده. بلاخره يک گروهی هم به او رأی داده‌اند و تا آخر دنيا هم هميشه يک گروهی به آدم‌های راديکال و ماجراجو رأی خواهند داد منتها در بين خانم‌های حکومتی‌ و طرفداران احمدی‌نژاد هم موضوع وزارت زنان يا کسب حقوق اجتماعی برای آن‌ها موضوعی‌ست که محالفتی با آن وجود ندارد و همين هم شد که احمدی‌نژاد از پتانسيل همراهی و موافقت زنان در انتخاب وزير زن در کابينه‌اش استفاده کرد.

جنبش سبز در همين يک مورد پيام، پيام‌رسان و پيامگير هنوز دارد لنگ می‌زند، دليلش هم اين است که تنوع خواسته‌ها زياد است و هر گروهی هم يک حرفی می‌زنند که از دين‌زدايی در جامعه گرفته تا جهش به سمت کشورگشایی و دوران هخامنشيان همه جور حرفی توی آن پيدا می‌کنيد.

درست است که جمهوری اسلامی همه را به ستوه آورده ولی هنوز نمی‌شود روی يک برگه کاغذ نوشت که مثلا اول چی دوم چی و تا پنجم را پشت سر هم رديف کرد که همه هم در مورد اين پنج تا خواسته متفق‌القول باشند. اما در مورد جنبش زنان می‌شود به راحتی خواسته‌های اصلی را پيدا کرد و در حالی که رهبری جنبش‌های حقوق زنان با آدم‌های خاصی نيست ولی خواسته‌ها به طور مشخص دارد توسط فعالان دنبال می‌شود.

يک نکته‌ جالب‌تر هم اين است که فعالان حقوق زنان در تمام رده‌های اجتماعی هستند و هيچ بخشی از جامعه نيست که از پيام آن‌ها بيخبر مانده باشد. اين را که بگذاريد در حوزه‌ جنبش سبز همين الان می‌توانيد ببينيد که بعضی‌ها به خاطر دوری از به خطر افتادن منافع اقتصادی‌شان هر طرفی که باد بوزد به همان طرف تمايل پیدا می‌کنند، که کم هم نيستند و در همه رده‌های اجتماعی‌ هم پيدای‌شان می‌کنيد. همين اوضاع باعث شده که در پيام جنبش سبز هنوز اغتشاش تئوری و عملی زيادی بينيد.

نظر شادی صدر مبنی بر اين که جنبش‌ زنان حالا بايد از سبزها ياد بگيرد در واقع ناديده گرفتن تمام آن پتانسيلی‌ست که بدون جنگ و مرافعه توانسته جنبش زنان را در حد يک لايه اجتماعی ارتقاء بدهد. واقعيتش هم اين است که در بين جنبش‌های اجتماعی ايران در دوران معاصر، هنوز صلح‌آميز‌تر از همين جنبش زنان چيز ديگری برای نمونه نداريم که بشود سبزها را به نمونه گرفتن از آن تشويق کرد.

خوب چرا اين دوگانگی ميان شادی صدر و پروين اردلان وجود دارد؟ به نظرم موضوع مربوط است به خواستگاه اجتماعی اين دو نفر. شادی صدر به عنوان وکيل دارد به موضوع نگاه می‌کند و طبيعی‌ست که با وجود جنسيت اما موضوع برايش محدوديت اجتماعی‌ست تا جنسيتی.

يعنی اين محدوديت اجتماعی را می‌تواند در دفاع از يک مرد هم لحاظ کند. در حالی که پروين اردلان به عنوان نويسنده به محدوديت‌های جنسيتی در جامعه توجه می‌کند. يعنی حتی اگر يک محدوديت واحد را برای مرد و زن يکسان بگيريم، در همان محدوديت باز هم زن‌ها قدرت کمتری برای عکس‌العمل نشان دادن دارند.

مثلا فکر کنيد يک مرد فقير می‌تواند شب روی صندلی پارک بگيرد بخوابد و پليس هم کاری به وضع و حال او نداشته باشد ولی يک زن فقير نمی‌تواند. نگاه شادی صدر اين است که فقر را بايد کاهش داد يا ريشه‌کن کرد در حالی که نگاه پروين اردلان اين است که اگر به مرد کاری نداريد به زن هم کاری نداشته باشيد چون حتی وقتی فقر را کاهش می‌دهيد باز هم آدمی که مجبور باشد گوشه خيابان بخوابد وجود دارد.

در عالم هنر هم تفاوت اين دو ديدگاه را می‌بينيد. يکی می‌شود مثلا تهمينه ميلانی که در "دو زن"، زن و مرد را در حال کلنجار رفتن با محدوديت‌های اجتماعی می‌بيند و يکی هم می‌شود رخشان بنی اعتماد که در "روسری آبی" به گرفتاری‌های زن در محدوديت‌های اجتماعی بيشتر بها می‌دهد.

به عنوان يک ناظر، فکر می‌کنم هنوز جنبش سبز بايد از جنبش زنان ياد بگيرد. يعنی اگر قرار باشد سبزها بدون شتاب و خيلی اساسی بنيادهای فکری جامعه‌ ايرانی را تغيير بدهند و محصول مبارزه‌شان تبديل بشود به ظهور يک لايه اجتماعی که هميشه حافظ مردمسالاری باشد ناچارند همين راهی را بروند که جنبش زنان رفته. همين اطلاع‌رسانی بی‌وقفه و مبارزه بدون خشونت. 

شادی صدر در پیامی اعلام کرد که جایزه «زنان شجاع» را به شیوا نظرآهاری، فعال جنبش زنان و مدافع حقوق بشر که هم‌اکنون در زندان است، تقدیم می‌کند و در مراسم اهدای جایزه شرکت نمی‌کند «تا جای خالی شیوا به چشم بیاید».

خانم صدر روز سه‌شنبه 18 اسفندماه، در پیامی گفت که برای ابراز همبستگی با شیوا نظرآهاری برای شرکت در مراسم اهدای جایزه به واشنگتن نخواهد رفت «تا جای خالی شیوا، در آن مراسم و تمام جلسه‌ها و کنفرانس‌های رسمی پس از آن به چشم بیاید. تا همه جهانیان ببینند و بدانند آنچه بر شیوا و بر سایر مدافعان حقوق بشر، فعالان جنبش زنان و روزنامه نگاران دربند می رود».

«شبکه زنان تحت قوانین مسلمانان» (WLUML) اعلام کرده که قرار بوده است پیام شادی صدر در این باره چهارشنبه 19 اسفندماه و در مراسم اهدای جایزه به او و 9 برنده دیگر این جایزه که با حضور هیلاری کلینتون، وزیر خارجه آمریکا و میشل اوباما، بانوی اول آمریکا برگزار می‌شود پخش شود.

اما «شبکه زنان تحت قوانین مسلمانان» که شادی صدر عضو هیات مشاوران آن است، روز سه‌شنبه باخبر شد که وزارت خارجه آمریکا تصمیم گرفته است این پیام را پخش نکند.

این گروه فراملیتی فعال در حقوق زنان، در اطلاعیه مطبوعاتی‌اش این اقدام وزارت خارجه آمریکا را «خاموش‌کردن صدای اعتراض و همبستگی زنان» خواند.

یک هفته پیش شادی صدر، فعال حقوق زنان و وکیل دادگستری، به عنوان یکی از برندگان جایزه ویژه وزارت امور خارجه آمریکا با عنوان «جایزه جهانی زنان شجاع» اعلام شد.

وزارت امور خارجه آمریکا از سال 2007 جایزه بین‌المللی زنان شجاع را به زنانی اهدا کرده که «شجاعت و رهبری استثنایی را در حمایت از حقوق اجتماعی و پیشرفت زنان» نشان داده‌اند.

پس از انتخابات ریاست جمهوری دهم در ایران، این سومین بار است که خانم صدر برنده چند جایزه معتبر جهانی در زمینه حقوق بشر شده است.

دیدگاه - لیلا موری

این گزارش نگاهی به پدیده مهاجرت و تاثیر آن بر جنبش زنان ایران دارد.

حوادث پس از انتخابات خرداد 88 و کشته‌شدن تعدادی از تظاهرکنندگان، دستگیری شمار زیادی از فعالان سیاسی و اجتماعی و به دنبال آن احکام سنگین و اتهام محاربه و ارتداد به برخی از این افراد، نسل جدیدی از مهاجران ایرانی را به وجود آورد.

بسیاری از ترس محاکمه و زندان و اعدام بارشان را بستند و تاریخ 30 سال پیش را در حجم کمتری تکرار کردند. و این روزها داستان‌هاست که از وضعیت سخت و ناگوار بسیاری از ایرانیان در ترکیه، شمال عراق و اروپا به گوش می‌رسد.

فعالان جنبش زنان هم از این حوادث در امان نمانده‌اند و ظرف هشت ماه گذشته بسیاری از چهره‌های سرشناس این جنبش ایران را ترک کرده‌اند. شیرین عبادی، شادی صدر، آسیه امینی، محبوبه عباسقلی زاده، و پروین اردلان از جمله اشخاصی هستند که در چند ماهه اخیر احتمالا به امید بازگشت زود هنگام از کشور خارج شده‌اند.

پیشتر از آن فریبا داوودی مهاجر و رویا طلوعی به همین امید آمده بودند و ماندگار شدند. برخی البته همچنان مانده‌اند و در زیر فشار و سرکوب‌های حکومتی سعی می‌کنند به فعالیت‌هایشان ادامه دهند و ساکت ننشینند.

جنبش زنان ایران 30 سال تلاش مستمر و گاهی طاقت فرسا را به جان خرید تا به جایی برسد که بتوان آن را پویاترین جنبش اجتماعی ایران و یکی از فعال‌ترین جنبش‌های زنان خاورمیانه و به زعم برخی، جهان نامید.

زنان جوانی که بعد از انقلاب بزرگ شدند آرام آرام همدیگر را پیدا کردند، دست به دست هم دادند تا بنیان‌های یکی از ارزشمندترین جنبش‌های معاصر این سرزمین را بنیاد افکنند. جدایی از فعالان پیش از انقلاب که مجبور شده بودند همانند برخی گذشتگان خود در صد سال گذشته ایران بار سفر ببندند و در بامداد انقلاب کشور را ترک کنند، باعث شد نسل جوان مجبور شود بسیار از تجربه شده‌ها را خود بار دیگر بیازماید و سنگ بنای جنبش را گاهی از اول بچیند.

شکاف بین نسل قبل از انقلاب و بعد از آن به دلیل سرکوب‌های اوایل انقلاب بیشتر و بیشتر شد تا جایی که بسیاری از فعالان جوانی که بعد از انقلاب به دنیا آمده بودند نامی از بسیاری از پیشروان جنبش زنان ایران نشنیده بودند. بسیاری حتی نمی‌دانستند این جنبش تاریخچه‌ای صد ساله دارد.

در کشوری که تاریخ مدرنش شاهد تحولات سیاسی و اجتماعی بسیار بوده است و مردمانش عدم ثبات و ناامنی را در تمام بخش‌های زندگی‌شان تجربه کرده‌اند، شکاف بین نسل‌ها چیز غریبی نیست. فعالان هر نسل از زمان مشروطه گرفته تا انقلاب ایران یا وادار به سکوت شدند و یا مجبور به ترک وطن و بدین صورت نسل جدید پس از آن در موارد نادری این امکان را داشت که از نسل قبل از خود بیاموزد و تجربه را تجربه نکند.

جنبش زنان ایران نیز از این امر مستثنی نیست. وقتی در 18 اسفند 1357(برابر با 8 مارس 1979) زنان ایرانی، برای اعتراض به حجاب اجباری به خیابان آمدند، از سوی هم‌رزمانشان به غرب‌زدگی و عامل استعمار و امپریالیسم جهانی متهم و وادار به سکوت شدند.

بسیاری که خواستند به مبارزه ادامه دهند به زندان رفتند یا اعدام شدند یا پس از گذراندن سال‌ها در زندان تصمیم گرفتند برای همیشه سکوت کنند. گروهی نیز از ایران خارج شدند و سعی کردند فعالیت‌هایشان را علیه حکومتی که به گفته آن‌ها بسیار واپس‌گرا و ارتجاعی بود از خارج از کشور ادامه دهند.

در این میان نسل جدیدی از زنان ایرانی که در دهه 70 و 80 شمسی در ایران پا به عرصه روزنامه‌ها و وبلاگ‌ها و سایت‌های اینترنتی گذاردند تاریخ جدیدی را در عرصه فعالیت‌های فمینیستی و مبارزاتی زنان ایران رقم زدند.

در کوتاه مدتی اینترنت به مهمترین رسانه و ابزار جنبش زنان ایران تبدیل شد. روزنامه‌نگاران زن جوان که در روزنامه‌های اصلاح طلب، که به مدد باز شدن فضای سیاسی دوران محمد خاتمی پا به عرصه گذاشته بود، فعال بودند، نقش اساسی را در این وبسایت‌ها و جنبش زنان ایران ایفا کردند.

از دل این نسل کارزارهای مختلفی در راه احیای حقوق زنان شکل گرفت: سایت زنان ایران شروع این کارزار بود و بعدها کمپین ضد سنگسار، کمپین یک میلیون امضا، کمپین حضور در استادیوم و چندین کمپین دیگر برای مبارزه با قوانین تبعیض آمیز علیه زنان از ابزار اینترنت برای ارائه دیدگاه‌های خود استفاده کردند.

با روی کار‌آمدن دولت محمود احمدی نژاد نسل جوان فعال جنبش زنان ایران که به خاطر فعالیت‌هایشان زندانی شدند و تحت بازجویی‌های مکرر قرار گرفتند هر یک به گوشه‌ای رفتند یا دانشجوی مقیم خارج شدند. بعد از انتخابات روند این مهاجرت رو به افزایش گذاشت و به چهره‌های شاخص‌تر کشیده شد.

یکی از اولین رویارویی‌های این نسل بیرون شده، روبرو شدن با نسل ایرانیانی بود که 30 سال بود دیگر ایران نرفته بودند. اختلاف‌نظرها و دیدگاه‌ها و نگاه‌ها به سختی باعث نزدیک شدن این دو نسل به هم می‌شد به طوریکه برخی از اعضای نسل جوان بهتر دیدند که هر چه بیشتر به کتاب و درس و مشقشان پناه ببرند.

برخی از چهره‌های جنبش زنان ایران که پس از رویدادهای خرداد 88 ایران را به قصد کشورهای عمدتا اروپایی ترک کردند زمانی بر این باور بودند که هیچ‌گاه تحت هیچ شرایطی کشور را ترک نخواهند کرد.

نگرانی برخی از این افراد، که بر اساس تجربه‌های نسل قبل شکل گرفته بود، این بود که در اصل با ترک کردن کشور حیات سیاسی و اجتماعی‌شان کم کم رو به افول خواهد گذاشت. بسیاری از نویسندگان و فعالان سیاسی که از ایران خارج شده بودند دیگر هیچ‌گاه نتوانستند پایگاه اجتماعی سابقشان را بازیابند و در اصل ریشه‌ حیات سیاسی و اجتماعی شان پس از مدتی خشک شده بود. پس نگرانی برخی از فعالان جنبش زنان بی‌اساس نبود.

به دلیل جدایی طولانی مدت از ایران بسیار از فعالان خارج نشین درک درستی‌ از فضای سیاسی و اجتماعی ایران نداشتند و بسیاری از تحلیل‌ها و راهکارهایشان یا بسیار آرمانی و رادیکال می‌نمود و یا انجام‌نشدنی و غیر واقعی به نظر می‌رسید. این مشکل را فعالان جنبش زنان درک می‌کردند و نگران بودند نکند به آن گرفتار آیند.

ولی شرایط سخت پس از انتخابات، و سرکوب شدید ظاهرا راه دیگری را پیش پای این فعالان اجتماعی باقی نگذارد جز اینکه ترک دیار کنند. بسیاری تهدید شدند که در صورت ماندن در ایران هیچ‌گاه اجازه فعالیت دوباره پیدا نخواهندکرد.

شاید این افراد به این نتیجه رسیدند که تلاش برای رسیدن به آرمانهایشان حال دیگر فقط خارج از ایران ممکن است. البته در حال حاضر بسیار زود است برای اینکه درست بودن یا نبودن چنین نگاهی را بتوان به چالش کشید، اگر چه تجربه نسل گذشته ایرانیان مهاجر بسیار چشم انداز خوش‌بینانه ای را نشان نمیداد.

شاید بشود گفت این نسل با نسل گذشته تفاوتهایی دارد و شاید همین تفاوتها از تکرار شدن تاریخ جلوگیری کند و مهم‌ترین این تفاوت این است بر خلاف نسل گذشته این نسل نگاه خاص ایدئولوژیک ندارد.

بسیاری از فعالان زنی که از نسل گذشته در خارج از ایران فعالیت کردند زمانی عضو گروه‌های سیاسی با ایدئولوژی‌های متفاوت بودند که پس از مدتی به فعالیت‌های فمینیستی رو کرده بودند. ولی نسل جدید فعالان جنبش زنان هیچ کدام از این وابستگی‌ها را ندارند. البته این نگرانی وجود دارد که این افراد به دلیل مشکلات اقامتی و زیستی در کشورهای جدید مجبور شوند در بعضی از موارد به خواسته‌های رادیکال نسل پیشین تن دهد و خواسته‌های صنفی خود را با خواسته‌های سیاسی اپوزیسیون آنها در هم بیامیزد.

امیدوارانه ترین نگاه این است که این دو گروه بتوانند به صورت مسالمت آمیز یک رابطه سازنده و متعامل را پایه ریزی کند و از همدیگر درس بگیرد و هیچکدام نخواهد هویت گروهیش را به دیگری تحمیل کند.

حال که بار دیگر نسل جدیدی از فعالان، در خارج از کشور در حال به دنیا آمدن است، شاید سوال مهم این باشد که این نسل تا چه اندازه می‌تواند ارتباطش را با نسل جوان درون ایران حفظ و تجربیاتش را منتقل کند؟ آیا ما شاهد یک گسست بین نسلی دیگری خواهیم بود؟ آیا بار دیگر آه خواهیم کشید که تاریخ دارد تکرار می‌شود؟ و آیا باز هم نسل جدیدی از فعالان زنان که در ایران پدید خواهد آمد مجبور خواهد شد همه راه آمده را بار دیگر بیاید؟

*لیلا موری دانشجوی دکترای مطالعات خاورمیانه در دانشگاه کلمبیا در نیویورک است.