گزارش - مردمک

روان‌شناسان درباره زمینه‌های افسردگی در میان مهاجران هشدار می‌دهند. در این باره دو روان‌شناس، یکی مقیم واشنگتن و یکی مقیم تهران، با مردمک حرف زده‌اند.

روان‌شناسان «مهاجرت» را تهدیدی برای سلامت روان می‌دانند و معتقدند زندگی افرادی که کشور خود را ترک و سرزمین دیگری را برای زندگی انتخاب می‌کنند، در معرض چالشی جدی است که اگر مدیریت نشود به اختلال‌های روحی منجر خواهد شد.

ایرانی‌ها یکی از گروه‌های پرجمعیت مهاجران در دنیا هستند، با این حال آمار دقیق و رسمی از تعداد مهاجران ایرانی در کشورهای گوناگون در دست نیست.

آمار انتشار یافته از تعداد مهاجران ایرانی در دنیا میان دو تا چهار میلیون نفر در نوسان است.

سرعت و تراکم مهاجرت ایرانیان که پس از پیروزی انقلاب اسلامی اوج گرفته بود و طی دوران نسبتا آرام سیاسی و اجتماعی در ایران پس از جنگ و دوران اصلاحات کمتر شده بود، در  سال‌های اخیر دوباره بالا یافته است.

فارغ از تقاضای پناهندگی برای خروج از ایران که بیشتر فعالان سیاسی، روزنامه نگاران، دگرباشان و غیرمسلمانان را شامل می‌شود، دانشجویان بخش عمده‌ای از مهاجران هستند که از طریق درخواست ویزای تحصیلی از ایران می‌روند.

صندوق بین‌المللی پول سال ۸۸ گزارش داد که سالانه حدود ۱۸۰ هزار ایرانی تحصیل‌کرده به امید زندگی و یافتن موقعیت‌های شغلی بهتر از کشور خارج می‌شوند.

این افراد که به یک شیوه زیستی بر مبنای باورهای مذهبی و فرهنگ شرقی عادت کرده‌اند پس از مهاجرت در معرض فرهنگی تازه با مشخصه‌هایی دور از تجربه‌های شخصیشان قرار می‌گیرند. این تفاوت در کنار ترک جمع خانواده و دوستان افراد را در معرض خطر افسردگی و دیگر اختلال‌های روحی قرار می‌دهد.

به همین دلیل است که روان‌شناسان درباره پیامدهای مهاجرت بر روان افراد هشدار می‌دهند.

دانا گلر و لئو شر، نویسندگان کتاب «مهاجرت و سلامت روان» استادان دانشگاه کلمبیا و یشیوا در این کتاب تاکید می‌کنند که مهاجران به طور کلی با نرخ رو به رشد بیماری‌های روحی و اختلال‌های روانی مواجه هستند.

فقدان سرزمین

محمد حسین مجتهدی، دکتر روان‌شناس در تهران، مهم‌ترین دلیل چالش‌های روانی برای مهاجران را مساله «فقدان» می‌داند و به مردمک می‌گوید: براساس تئوری‌های روان‌شناسی هنگامی که فرد نبود چیزی را تجربه کند، از این بابت رنج می‌برد. در مساله مهاجرت این فقدان، نبودن دوستان، اعضای خانواده، سرگرمی‌های روزمره زندگی، زبان، فرهنگ و به طور کلی تمام عناصری است که فرد در زندگی خود روی آن‌ها سرمایه‌گذاری کرده و به هنگام مهاجرت باید از آن‌ها جدا شود.

به گفته او این جدایی در برخی از افراد شرایط ناخوشایندی را ایجاد می‌کند که ادامه آن، فرد مهاجر را در معرض افسردگی، اضطراب یا بیماری‌های روان تنی قرار می‌دهد.

ماکان فردیس، دکتر روان‌شناس ایرانی مقیم واشنگتن نیز در این باره معتقد است که مهاجران به دلیل گم کردن هویت و نداشتن تعامل با محیط جدید در معرض اختلال‌های روانی قرار می‌گیرند و اگر بتوانند این مسایل را مدیریت کنند، شرایط بهتری خواهند داشت.

هماهنگی با محیط؛ مهم‌ترین چالش

مساله مهاجرت یکی از مقولات مورد توجه روان‌شناسان است. از آنجا که آمارهای جهانی از افزایش تمایل افراد برای مهاجرت خبر می‌دهند، روان‌شناسان با ارائه راهکارهای جدید می‌کوشند از شدت اختلال‌ها و مشکلات در زندگی مهاجران بکاهند.

به گزارش دایرة‌المعارف روان‌شناسی، در سال ۲۰۰۰ بیش از یکصد میلیون نفر از جمعیت جهان مهاجرانی بودند که کشور خود را به دلایل سیاسی، فقر یا با آرزوی برخورداری از زندگی بهتر ترک و جای دیگری را برای زندگی انتخاب کرده بودند.

گردآورندگان این دایرة‌المعارف نوشته‌اند که هرچه شمار مهاجران در جهان افزایش یابد، نیاز به بحث و پژوهش درباره سلامت روانی مهاجران و شرایط زیستی آن‌ها در کشور دوم افزایش می‌یابد.

احساس گم‌شدگی، شوک فرهنگی، جدایی از خانواده و گرفتاری‌های زبانی به اضطراب و پریشانی در این افراد منجر می‌شود.

پژوهشگران دریافته‌اند که اگر مهاجران به دنبال موفقیت در جامعه تازه هستند باید فرهنگ خود را با فرهنگ سرزمین جدیدی که برای زندگی انتخاب کرده‌اند، بیامیزند.

آقای فردیس هم بر این مورد تاکید و بر این اساس مهاجران را به چهار دسته تقسیم می‌کند: مهاجری که فرهنگ و زبان اصلی خود را حفظ کرده و فرهنگ کشور دوم را نپذیرفته، مهاجری که فرهنگ خود را‌‌‌ رها کرده و فرهنگ جدید را پذیرفته، مهاجری که هم به فرهنگ جدید آشنا است و هم مولفه‌های فرهنگی خود را حفظ کرده و گروه چهارم شامل افرادی است که پس از مهاجرت عناصر فرهنگی خود را از دست می‌دهد اما نمی‌تواند فرهنگ جدید را هم اقتباس کند.

به عقیده او افراد گروه آخر بیش از دیگر مهاجران در معرض آسیب‌های روحی و خطر ابتلا به اضطراب و افسردگی  قرار دارند. از سوی دیگر کسانی که علاوه بر وفاداری به فرهنگ و هویت خود، بخش‌هایی از فرهنگ کشور میزبان را جذب می‌کنند، زبان می‌آموزند و جذب جامعه می‌شوند، کمتر از همه گروه‌های دیگر در معرض خطر هستند.

به گزارش سایت انجمن روان‌شناسان آمریکا، نادین ناکامورا، روان‌شناس و استاد دانشگاه لاورن در کالیفرنیا با اینکه هماهنگ شدن مهاجران آمریکا با محیط تازه را «حیرت انگیز» می‌خواند اما هشدار می‌دهد که مراکز روان‌شناسی باید مراقب فشارهای ناشی از ناهماهنگی فرهنگی، تبعیض و ضربه‌های روحی در مهاجران باشند.

به گفته او مهاجران برای درک فرهنگ جامعه دوم، هماهنگ شدن با آن و پاسخ به این سوال که از میان فرهنگ خود و فرهنگ جامعه تازه باید کدام یک را انتخاب کنند، با چالش‌هایی رو به رو می‌شوند و این چالش‌ها نوعی فشار و اضطراب را به همراه دارند.

شکل مهاجرت و چالش‌های پیش رو

اینکه فرد چگونه کشور خود را ترک کرده؛ مهاجرت را به اختیار انتخاب کرده یا به اجبار کشور خود را ترک کرده است، از مواردی است که بر زندگی فرد در کشور دوم اثرگذار است.

نادین ناکامورا، روان‌شناس، در این باره می‌گوید مهاجرانی که کشور خود را به دلیل جنگ، بلایای طبیعی، مسایل سیاسی و محدودیت‌های ایدئولوژیک یا مذهبی ترک می‌کنند بیشتر در معرض چالش‌های روحی هستند.

ماکان فردیس، روان‌شناس مقیم واشنگتن، هم توضیح درباره اختیار در انتخاب مهاجرت را با «به هم پیوستگی داستان معنادار زندگی هر فرد» پیوند می‌زند و می‌گوید: هر کدام از ما به یک داستان معنادار و بدون گسستگی در زندگی ما نیاز داریم و مهاجرت این روند به هم پیوسته را دچار اختلال می‌کند.

او ادامه می‌دهد: وقتی کسی در سرزمینی به دنیا می‌آید و در‌‌‌ همان سرزمین رشد می‌کند معمولا طرح خامی از زندگی خود در‌‌‌ همان محیط یا محیط‌های مشابه آن خواهد داشت، آن داستان با مهاجرت تغییر می‌کند. داستان باید عوض شود و داستان جدید به نحوی باید با داستان پیشین متصل شود که فاصله‌ای بین آن‌ها نباشد.

مهاجر در سرزمین جدید باید تعریفی را که از خودش دارد عوض و داستان تازه‌ای خلق کند. در این میان مهاجرانی که نقل و انتقالی خود خواسته را برگزیده‌اند در واقع فرصت داشته‌اند مبانی اصلی داستان را تعیین کنند و آن را در سرزمین جدید بنویسند.

در این میان مهاجرانی که جنگ و یا تهدیدهای جانی به دلیل مسایل سیاسی یا محدودیت‌های مذهبی و عقیدتی آن‌ها را به مهاجرت واداشته و به طور ناگهانی مجبور شده‌اند محل زندگی خود را ترک و جای دیگری را برای زندگی انتخاب کنند، فرصت و آمادگی کافی برای هضم تغییر و از سرگیری زندگی بر اساس داستان تازه را ندارند و بیش از دیگر مهاجران دچار آسیب‌های روحی می‌شوند.

محمد حسین مجتهدی، روان‌شناس در تهران هم می‌گوید: تجربه نشان داده است که تحصیلات و امکانات خوب مالی در کاهش خطر ابتلا به آسیب‌های روحی و روانی در مهاجران اثر دارد و هرچه مهاجرت برنامه ریزی شده و حساب شده‌تر باشد، مهاجر را در معرض خطر کمتری قرار می‌دهد.

افسردگی و اضطراب؛ پیامدهای اصلی

به نوشته دانا گلر و لئو شر، مهاجران به طور همزمان هم در معرض انواع بیماری‌های فیزیکی-‌شناختی و آسیب‌های حسی و اجتماعی نظیر بحران هویت و استقلال قرار دارند.

مطالعه رفتارهای مهاجران جوان نشان داده است که به هم آمیختگی انواع فشارهای روانی در این افراد آن‌ها را به سمت افسردگی و اضطراب سوق می‌دهد و حتی رفتارهای آسیب زننده‌ای چون خودکشی را سبب می‌شود.

صرف نظر از اشکال شدید اختلال‌های روانی که فرد را به رفتارهای آسیب زننده‌ای چون خودکشی وادار می‌کند، افسردگی و اضطراب در میان مهاجران شایع‌تر است.

آقای فردیس در این باره می‌گوید: افسردگی واکنشی به زیان یا فقدانی در گذشته و اضطراب پاسخی به یک فقدان احتمالی در آینده است.

به گفته او هنگامی که فرد، خانواده و موقعیت اجتماعی و اقتصادی خود را -که برای به دست آوردنشان تلاش کرده- از دست می‌دهد با فقدانی رو به رو می‌شود که پاسخ به آن به شکل افسردگی بروز می‌کند. از سوی دیگر وقتی فرد به محیط و شرایط تازه اعتماد ندارد و نمی‌داند در سرزمین تازه چه شرایطی خواهد داشت، با فقدان اطمینان خاطر نسبت به زندگی مواجه است و واکنش به این فقدان به شکل اضطراب بروز می‌کند.

آقای فردیس تاکید می‌کند که در میان مهاجران ایرانی به ویژه آن‌ها که به دلیل مسایل سیاسی، مذهبی یا عقیدتی نمی‌توانند برگردند، شکل فقدان اولیه شدید‌تر و به طبع احتمال ابتلا به افسردگی در میان آن‌ها بیشتر است.

علاوه بر این تصمیم بسیاری از مهاجران ایرانی در اروپا و آمریکا مبنی بر بازگشت به ایران نوعی «شکست و ناتوانی در انطباق با محیط» تلقی می‌شود و این قضاوت راه بازگشت را برای عده زیادی مسدود می‌کند. به گفته آقای ماکان نگرانی دباره بازگشت و سلب اختیار در این زمینه بروز رفتارهای افسرده وار را تشدید می‌کند.

تفاوت فرهنگی به مشکلات دامن می‌زند

آیا ایرانیان مهاجر بیش از مهاجران از کشورهای دیگر در معرض خطر افسردگی و دیگر اختلال‌های روانی هستند و دیر‌تر و سخت‌تر از دیگران با جامعه میزبان هماهنگ می‌شوند؟

آقای فردیس می‌گوید هیچ مطالعه‌ای درباره این موضوع انجام نشده است. به همین دلیل نمی‌توان درباره وضعیت تطابق ایرانیان مهاجر به طور قطع و یقین اظهار نظر کرد و آن را تعمیم داد. با این حال تاکید می‌کند هر چه تفاوت‌های فرهنگی و اجتماعی میان مبدا و مقصد بیشتر باشد، فرآیند انطباق سخت‌تر و طولانی‌تر است.

ارائه مشاوره به ایرانیان مهاجر به او نشان داده است که پیش پا افتاده‌ترین فعالیت‌های روزانه نظیر خرید از سوپرمارکت، باز کردن حساب بانکی، استفاده از وسایل حمل و نقل عمومی و حتی عبور از خیابان برای یک مهاجر فعالیت‌های سختی است که نیاز به فکر و برنامه‌ریزی دارد.

او می‌گوید: هر چه حوزه اشتراک ساختار اجتماعی و فرهنگی کشوری که مهاجر به آن تعلق دارد با کشوری که زندگی تازه را در آن آغاز کرده است، کوچک‌تر باشد، انطباق سخت‌تر و چالش برانگیز‌تر است.

خبر - مردمک

تنها از ابتدای فرودین تا نیمه خرداد امسال، بیش از هزار جوان ایرانی برای ادامه تحصیل از کشور خارج شده‌اند و سه انتخاب اول آنان کشورهای آمریکا، کانادا و بریتانیا بوده است.

خبرگزاری مهر در گزارشی بر اساس اطلاعات یک دستگاه رسمی که به نامش اشاره نشده، نوشته است: نیمی از جوانان متقاضی خروج از کشور ۲۲ ساله و با هزینه شخصی برای ادامه تحصیل از کشور خارج شده‌اند.

در همین رابطه ۹۰ نفر برای ادامه تحصیلات در مقطع کار‌شناسی ارشد و و ۸۵ نفر هم برای گذراندن دکترا راهی دانشگاههای دیگر شده‌اند.

آمارهای رسمی نشان می‌دهد که در حال حاضر حدود ۹۰۰ هزار نفر داوطلب ورود به مقطع کار‌شناسی ‌ارشد در ایران وجود دارد. در حالی که ظرفیت آموزش عالی برای پذیرش دانشجو در مقطع کارشناسی‌ارشد نزدیک ۹۰ هزار نفر است یعنی کمتر از ۱۰ درصد متقاضیان ورود به مقطع کارشناسی‌ارشد در دانشگاه‌های داخلی پذیرش می‌شوند.

برای مقطع دکترا هم ۱۲۷ هزار داوطلب در ایران وجود دارد که کمی بیش از ۵ هزار نفر از آنان امکان راهیابی به دانشگاه را دارند.

دانشگاه‌هایی هم که این افراد برای ادامه تحصیل انتخاب کرده‌اند در کشورهای آمریکا، کانادا، بریتانیا، استرالیا، آلمان، مالزی و ایتالیا قرار دارد.

۲۵ درصد از این متقاضیان با بورس تحصیلی این دانشگاه‌ها از ایران خارج شده‌اند.

اطلاعات بعدی این گزارش که به نظر می‌رسد مرجع آن سازمان وظیفه عمومی نیروی انتظامی باشد نشان می‌دهد که همچنین از آغاز سال ۹۰ تا پایان ۲۱ خرداد ماه امسال ۵۶۰ نفر از مردانی که علاقه‌مند به ادامه تحصیل در خارج هستند اما به لحاظ خدمت نظام وظیفه قادر به خروج از کشور نیستند شناسایی شده‌اند.

بر اساس قانون، «خدمت وظیفه عمومی» برای مردان ایرانی اجباری است و در حال حاضر به جز افرادی که دارای مصدومیت یا نارسایی‌های بدنی و یا برخی شرایط اجتماعی هستند دیگر جوانان باید حدود ۱۸ ماه خدمت وظیفه را انجام بدهند؛ بر این اساس مردان بدون کارت پایان خدمت اجازه خروج از کشور را ندارند.

این خبرگزاری در ادامه گزارش با اشاره به اینکه مراجع رسمی آماری از تعداد زنان یا مردانی که مشکل خدمت سربازی ندارند و برای ادامه تحصیل از کشور خارج می‌شوند ندارند یادآور شده که بر اساس اطلاعات اگر آمار مردانی که با وجود داشتن مشکل خدمت سربازی قصد خروج از کشور برای ادامه تحصیل را دارند در ۲.۵ ضرب شود تعداد تقریبی افرادی که برای ادامه تحصیل از کشور خارج می‌شوند به دست می‌آید.

خروج جوانان تحصیلکرده و نخبگان از کشور و یا آنچه که به «فرار مغز‌ها» شهرت دارد همواره یکی از موارد مورد بحث در ایران است. مساله‌ای که بر اساس آمار در سال‌های اخیر شدت گرفته ‌و‌گاه واکنش مقامات ارشد نظام را هم به دنبال داشته است.

مرداد ماه امسال اکبر هاشمی رفسنجانی، رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام، با ابراز تاسف از «خروج مغز‌ها»، عملکرد برخی «مسئولان و سیاست‌گذاران» را دلیل این پدیده بر شمرده بود.

رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام ابراز امیدواری کرد که در آینده تصمیم‌گیری‌ها به سمتی باشد که استعدادهای کشور در داخل احساس بی‌انگیزگی نکنند.

چند روز پیش از سخنان آقای رفسنجانی، حسین مسلمی نائینی، مدیرکل امور بورس و دانشجویان خارج وزارت علوم با ارائه آماری از پذیرفته شدگان آزمون دوره دکتری، از خروج «۹۷ درصد» از داوطلبان کنکور دوره دکتری، به خارج از کشور خبر داده بود.
آقای نائینی دلیل مهاجرت این عده از داوطلبان را «کم بودن ظرفیت پذیرش» دانسته و گفته بود که امسال از ۱۴۰ متقاضی در این دوره، کمتر از دو تا سه درصد پذیرفته شدند.

انتقاد از روند خروج جوانان تحصیلکرده از ایران در حالی است که محموداحمدی‌نژاد، رئیس دولت اردیبهشت سال ۸۶ در جمع تجار و ایرانیان مقیم امارات عربی متحده، موضوع «فرار مغز‌ها» را رد کرد و این تعبیر را «غلط» دانست و گفت «ما فرار مغز نداریم».

موضوعی که مورد تائید وزیر علوم این دولت هم قرار دارد؛ کامران دانشجو، وزیر علوم، تحقیقات و فناوری، مهر ماه سال گذشته علاوه بر انکار موضوع فرار مغز‌ها آن را جنجال رسانه‌ای دانست.

آقای دانشجو گفت که موضوع فرار مغز‌ها و مهاجرت نخبگان، جوسازی و بر اساس جهالت یا غرض‌ورزی است.

بر اساس اظهارات وزیر علوم از جمع ۱۲ هزار و ۵۰۰ نفری که در طول ۳۱ سال گذشته با بورسیه برای تحصیل به خارج از کشور اعزام شد‌ه‌اند تنها ۴۰۰ نفر به کشور بازنگشته‌اند.

این در شرایطی است که محمدحسن دوگانی، نایب رئیس کمیته آموزش و تحقیقات مجلس و رئیس کمیته جلوگیری از خروج نخبگان، تیرماه امسال اعلام کرد که حدود ۶۰ هزار نفر از نخبگان ازجمله افراد بر‌تر در المپیادهای علمی در خارج از کشور مشغول تحصیل هستند.

بنا به گزارش رسانه‌های خارجی، خروج نخبگان، دانشگاهیان، روشنفکران و روزنامه‌نگاران از ایران پس از انتخابات ریاست جمهوری دهم تاکنون بیشتر شده است.

طبق آخرین گزارش صندوق بین‌المللی پول، سالانه بین ۱۵۰ تا ۱۸۰ هزار نفر از ایرانیان تحصیل کرده برای خروج از کشور اقدام می‌کنند و ایران از نظر فرارمغز‌ها در بین ۹۱ کشور در حال توسعه و توسعه نیافته جهان، مقام اول را دارد.

بر بر این اساس با مهاجرت بیش از ۱۵۰ هزار نفر تحصیلکرده ممتاز ایران به ایالات متحده، بیش از ۳۸ میلیارد دلار ضرر متوجه ایران شده است.

گزارش - تانیا پارسا

با وجود ابراز نگرانی‌های همواره مقامات ایرانی و کارشناسان آموزشی درباره آن‌چه رسانه‌های ایرانی «فرار مغزها» می‌نامند، مهاجرت تحصیلی فارغ‌التحصیلان از ایران روبه‌فزونی است.

مدیر کل امور بورس و اعزام دانشجویان وزارت علوم به تازگی گفته است که به زودی تعداد موسسات مجوز داری که در زمینه اعزام دانشجو به خارج از کشور فعالیت می‌کنند، دو برابر می‌شود.

بر اساس آخرین فهرستی که وزارت علوم، تحقیقات و فناوری از موسسات فعال در زمینه اعزام دانشجو به خارج از کشور اعلام کرده بود، شمار شرکت‌هایی که از سوی این وزارتخانه مجاز و معتبر شمرده شده بود ۷۳ موسسه بود.

اما اکنون به گفته حسن مسلمی نائینی قرار است ۸۴ موسسه دیگر نیز معرفی شوند که هنوز در مرحله ثبت و راه‌اندازی هستند. او دلیل اصلی افزایش شمار موسسات فعال در زمینه اعزام دانشجو را فعالیت عده‌ای از موسسات غیرمجاز اعلام کرد.

مهاجرت دانشجویان، متخصصان و نخبگان علمی از ایران که به پدیده فرار مغزها شهرت دارد، چند سالی است که به یکی از معضلات اجتماعی، اقتصادی و آموزشی ایران تبدیل شده است.

این پدیده معمولا به خاطر کمبود موقعیت‌های شغلی، درگیری‌های سیاسی و نظامی و همچنین خطرات جانی رخ می‌دهد. نخستین بار بحث فرار مغزها از کانادا و کشورهاى اتحادیه اروپا در اوایل دهه ۱۹۶۰میلادى مطرح شد اما به عنوان یک آسیب اجتماعى از دهه ۱۳۴۰ شمسی نیز دامنگیر ایران شد.

موج مهاجرت به خارج از کشور اما به خصوص در میان نخبگان و دانشگاهیان پس از انتخابات ریاست جمهوری ایران در خرداد ماه ۱۳۸۸ شدت گرفت. تا جایی که دانشگاه برکلی آمریکا نیز در گزارشی موج جدید مهاجرت دانشگاهیان ایرانی را به دلیل فشارهای اجتماعی و «موج بازداشت، اخراج، تعلیل و در مواردی ترور دانشگاهیان» دانست.

بر اساس آخرین آمارهایی که مجلس شورای اسلامی در تیرماه سال ۱۳۸۹منتشر کرد، ۶۰ هزار ایرانی در این سال به خارج از کشور مهاجرت کرده‌اند که در دسته‌بندی مهاجران نخبه قرار گرفته‌اند.

این آمار را محمود ملاباشی، معاون دانشجویی وزیر علوم ایران نیز تایید می‌کند؛ اما کامران دانشجو وزیر علوم، تحقیقات و فناوری ایران موضوع فرار مغزها را انکار می‌کند و آن را جنجال رسانه‌ای، جوسازی و توهین به جامعه دانشگاهی می‌داند. با این حال آقای دانشجو آماری که از دانشجویان ایرانی مشغول به تحصیل در خارج از کشور ارائه می‌دهد با آمار منتشر شده از سوی مجلس تفاوت دارد. او می‌گوید که شمار دانشجویان ایرانی خارج از کشور ۸۰هزار نفر است.

«صندوق بین‌المللی پول»، چندی پیش در گزارشی اعلام کرد که سالانه بین ۱۵۰ تا ۱۸۰ هزار نفر از ایرانی‌های تحصیل کرده برای خروج از کشور اقدام می‌کنند و ایران از نظر فرار مغزها در بین ۹۱ کشور در حال توسعه و توسعه نیافته جهان مقام نخست را دارد.

براساس گزارش صندوق بین‌المللی پول با مهاجرت بیش از ۱۵۰ هزار نفر تحصیلکرده ممتاز ایران به ایالات متحده، بیش از ۳۸ میلیارد دلار ضرر متوجه ایران شده است.

دکتر شهرام یزدانی، دانشیار دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، معتقد است که مهاجرت انتخابی نخبگان اثری مخرب بر توسعه ملل می‌گذارد.

او می‌گوید: «بار توسعه و پیشرفت جوامع همواره بر دوش هوشمندان ونخبگان هر جامعه است اما وقتی که نخبگان یک جامعه در گذر زمان آن را ترک می‌کنند این خروج به طور مستقیم بر جامعه اثر می‌گذارد و در دراز مدت نیز ذخیره ژنتیکی کشور فقیرتر می‌شود و در نسل‌های آینده، روند انتقال ضرایب بالای هوشی به نسل‌های آینده با اختلال مواجه می‌شود.»

به عقیده دکتر شهرام یزدانی، مهاجرت نخبگان تنها سبب کاهش میانگین ضریب هوشی ملل نمی‌شود، بلکه این کشورها را از نوابغ نیز تهی می‌سازد.

مقصد دانشجویان ایرانی

با وجودی که از آغاز پدیده مهاجرت دانشگااهیان و نخبگان ایران سال‌ها می‌گذرد با این حال هنوز از شمار دانشجویان ایرانی که در دانشگاه‌های کشورهای دیگر مشغول به تحصیل هستند، آمار دقیقی در دسترس نیست، اما آنچه مسلم است روز به روز بر تعداد دانشجویان و علاقه‌مندان به تحصیل در کشورهای دیگر افزوده می‌شود.

گواه این مدعا نیز فهرست بلند بالای شرکت‌های مشاور، کتاب‌ها و جزوه‌های راهنمای رایگان در فضای مجازی برای آشنایی با شیوه‌های تحصیل در کشورهای دیگر و از همه مهمتر شرکت‌ها و موسساتی است که به صورت غیرمجاز و غیر قانونی در این راستا فعالیت می‌کنند و با وعده‌های غیرعملی از مراجعه کنندگان اخاذی می‌کنند؛ شمار این موسسات نیز روز به روز در حال افزایش است.

نخستین موسسه مجوزدار و مورد تایید وزارت علوم، تحقیقات و فناوری ایران از سال ۱۳۸۲ فعال شد و مجوز اعزام دانشجویان را به خارج از کشور دریافت کرد و به مرور موسسات دیگری نیز توانستند از وزارت علوم برای اعزام دانشجو مجوز بگیرند.

مقصد بیشتر دانشجویانی که از ایران به قصد ادامه تحصیل به کشورهای دیگر می‌روند مالزی، سنگاپور و هندوستان است، اما بر اساس شرایط و میزان سخت‌گیری دانشگاه‌ها در پذیرش دانشجو و سطح علمی دانشجویان مهاجرت قشر دانشجو به سراسر دنیا انجام می‌شود.

در فهرست کشورهایی که دانشجویان ایرانی علاقه‌مند به اخذ پذیرش برای ادامه تحصیل هستند، نام کشورهایی چون پاکستان، عربستان سعودی، امارات، سوریه، ارمنستان، تاجیکستان، لتونی، مجارستان، بلاروس، ونزوئلا، ترکیه، اکراین ، قبرس، جمهوری چک گرفته تا آمریکا، کانادا، استرالیا، نیوزیلند، انگلستان، ایرلند، فرانسه، سوئد، نروژ، ایتالیا، اتریش وآلمان به چشم می‌خورد.

از آنجایی که شماری از متقاضیان ادامه تحصیل در خارج از کشور، از چگونگی شیوه‌های اخذ پذیرش آگاهی ندارند، موسسات اعزام دانشجو به ارائه خدمات به دانشجویان در این زمینه می‌پردازند.

موسساتی که در زمینه اعزام دانشجو فعالیت می‌کنند معمولا خدماتی از جمله مشاوره، اخذ پذیرش از دانشگاه‌ها، اقدام لازم برای گرفتن ویزا و گاهی نیز هماهنگی‌هایی در زمینه سرویس‌های رفت و آمد در کشور مقصد ارائه می‌دهند.

برای ارائه چنین خدماتی اما لازم است ابتدا متقاضی با این شرکت‌ها قرارداد ببندد و هزینه‌های لازم را برای دریافت این خدمات به موسسات اعزام دانشجو پرداخت کند.

تلاش برای جلوگیری از پدیده مهاجرت دانشجویان و نخبگان

در سال‌های اخیر بسیار تلاش شده تا از روند رو به رشد مهاجرت دانشگاهیان و نخبگان کشور کاسته شود و به عبارت دیگر جلوی پدیده «فرار مغزها» گرفته شود، اما به دنبال رویدادهای پس از انتخابات دهمین دوره ریاست جمهوری ایران، روند مهاجرت دانشگاهیان و به ویژه دانشجویان دانشگاه صنعتی شریف افزایش یافت.

حتی برخی از اساتید دانشگاه صنعتی شریف، با ابراز نگرانی از اوضاع فعلی دانشگاه‌های کشور اعلام کردند که حدود نیمی از دانشجویان این دانشگاه برای مهاجرت به خارج از کشور و اقامت دائم در کشورهای دیگر اعلام آمادگی کرده‌اند.

با این وجود محمود احمدی‌نژاد، رئیس‌جمهوری ایران بارها وجود پدیده فرار مغزها در ایران را انکار کرده است، اما به پیشنهاد کمیسیون آموزش و تحقیقات، کمیته‌ ویژه‌ای در مجلس شورای اسلامی، تشکیل شده است تا با همکاری وزارت‌خانه‌ها، مسئله مهاجرت نخبگان را بررسی و برای جلوگیری از آن چاره‌اندیشی کند.

بحران فرار مغزها تا حدی جدی شد که امسال، دانشگاه صنعتی شریف طی اطلاعیه‌ای از تمامی دانشجویان مقطع کارشناسی و کارشناسی ارشد که برای ادامه تحصیل از ۲۰ دانشگاه برتر دنیا دعوتنامه دریافت کرده‌ بودند، دعوت کرد بدون آزمون ورودی و در چارچوب آئین‌نامه استعداد درخشان ادامه تحصیل دهند.

براساس آمار صندوق بین‌المللی پول، هم‌اکنون بیش از ۲۵۰ هزار مهندس و پزشک ایرانی و بیش از ۱۷۰هزار ایرانی با تحصیلات دانشگاهی در آمریکا زندگی می‌کنند.

صندوق بین‌المللی پول، بیکاری، سطح پائین درآمد اساتید و نخبگان، نارسائی‌های مالی و اداری، کمبود امکانات تخصصی-علمی و بی‌ثباتی سیاسی و اجتماعی را از جمله دلایل مهاجرت ایرانیان ذکر کرده است.

خبر - مردمک

یک قایق حامل 70 سرنشین از پناهجویانی که عازم استرالیا بودند، در جزیره‌ای در اقیانوس هند غرق شد و در نتیجه این حادثه 27 نفر جان باختند. به گفته افراد بومی، اکثر سرنشینان این قایق ایرانی و عراقی بوده‌اند.

یک قایق حامل 70 سرنشین از پناهجویانی که عازم استرالیا بودند، در جزیره‌ای در اقیانوس هند غرق شد و در نتیجه این حادثه 27 نفر جان باختند. به گفته افراد بومی، اکثر سرنشینان این قایق ایرانی و عراقی بوده‌اند.

 به گزارش آسوشیتدپرس، این قایق با 70 مهاجر غیرقانونی روز چهارشنبه 15 دسامبر (24 آذر) نزدیک جزیره کریسمس در اقیانوس هند گرفتار توفان شد و شماری از سرنشینان آن ازجمله زنان و کودکان در آب‌های توفانی غرق شدند.

در عکس‌ها و فیلم‌هایی که شاهدان از صحنه این حادثه گرفته‌اند، این قایق در هوای توفانی و موج‌های کوبنده به صخره‌های ساحلی برخورد می‌کرد و شکسته می‌شد و شماری از سرنشینان آن در میان تکه‌های شناور قایق دیده می‌شدند و درخواست کمک می‌کردند.

سرویس گمرک و حفاظت مرزی استرالیا با انتشار بیانیه‌ای اعلام کرد که تاکنون 27 جسد را از آب بیرون کشیده، 41 نفر را نجات داه‌اند و یک نفر خود را به ساحل رسانده است.

وین سوان، کفیل نخست‌وزیر استرالیای غربی، گفته است که گروه‌های قاچاقچی انسان مسئول این قایق بوده‌اند اما ملیت سرنشینان قایق هنوز مشخص نشده است.

جزیره کریسمس جزیره دورافتاده‌ای است که به استرالیا تعلق دارد و در 360 کیلومتری جنوب جاوای اندونزی و دوهزار و 600 کیلومتری شمال غربی شهر پرت استرالیا واقع است.

این جزیره که مرکز اصل رسیدگی به درخواست پناهجویان استرالیا است در حال حاضر، مقصد مهاجران غیرقانونی از کشورهای جنگ‌زده ازجمله افغانستان است که با پرداخت پول به قاچاقچیان انسان عازم این جزیره می‌شوند به امید آن که زندگی جدیدی در استرالیا شروع کنند.

در سال‌های اخیر بسیاری از پناهجویان از ایران، عراق و میانمار از راه اندونزی به سمت استرالیا حرکت کرده و معمولا سوار قایق‌های سبکی شده‌اند که برای سفرهای دریایی دوردست مناسب نیست.

به گفته ژان فیلیپ چازی، سخنگوی سازمان بین‌المللی مهاجرت، پناهجویان شش تا هزار دلار به قاچاقچیان انسان پول می‌دهند تا به اندونزی برسند و از اندونزی تا استرالیا نیز باید هزار دلار دیگر پول به قاچاقچیان بدهند.

در ماه‌های گذشته هر هفته بیش از سه قایق که سرنشینان آنها عمدتا پناهجویان کشورهای خاورمیانه بوده‌اند توسط قاچاقچیان با قایق‌های ماهی‌گیر ناامن وارد جزیره کریسمس شده است.

ریچارد تول، نماینده منطقه‌ای آژانس پناهجویان سازمان ملل، می‌گوید: این حادثه غرق شدن قایق یادآور خطراتی است که این پناهجویان در کشورهای خود با آن‌ها روبه‌رو هستند و از اعدام و نقض حقوق بشر فرار می‌کنند و برای رسیدن به امنیت به هر کار خطرناکی متوسل می‌شوند.

ماه گذشته نیز شماری از پناهجویان ایرانی و افغانی از طریق ترکیه به مرزهای یونان هجوم بردند و دولت یونان از اتحادیه اروپا درخواست کرد که نگهبانان مرزی خود را به این کشور اعزام کند.

اعتصاب غذای طولانی مدت پناهجویان ایرانی با لب‌های دوخته در مقابل کمیساریای عالی پناهندگی سازمان ملل در مهرماه امسال ، سبب شد تا بحث در مورد چگونگی بررسی پرونده‌های پناهندگی در یونان داغ شود.

کمیسیاریای عالی پناهندگان سازمان ملل از مقام‌های دولت یونان به دلیل نادیده گرفتن درخواست‌های پناهندگی افراد متقاضی به‌شدت انتقاد و از شرایط نابسامان در مراکز مهاجران غیرقانونی در مرز ترکیه و یونان ابراز نگرانی کرده است.

دیدگاه - وبلاگ یک مهندس خسته

نویسنده این وبلاگ از دل‌مشغولی‌هایش به عنوان یک مهاجر ایرانی در خارج از کشور می‌گوید.

وقتی که گدا می‌بینم عذاب وجدان می‌گیرم. یعنی همه عذاب وجدان می‌گیرند؛ حالا یکی پول می‌دهد، یکی فحش می‌دهد و گردن دولت می‌اندازد که اینها را جمع نمی‌کند توی یک گداخانه که نبینیم شان، یکی فحش می‌دهد به خود گدا که کار نمی‌کند و مثال عمو بزرگش را می‌زند که از هیچ چیز به همه چیز رسید، یکی هم باز فحش می‌دهد به دولت که اشتغال‌زایی نمی‌کند و گداها را روانه یک کارگاه ریسندگی نمی‌کند.

فرقی ندارد، ولی همه این پاسخ‌ها حاصل همان عذاب وجدان هست، که چرا طرف پا ندارد و من به جایش دو تا دارم، چرا شام شب ندارد و من به جایش دور شکمم سه تا تایر زاپاس دارم، چرا لباس ندارد و من کیسه کیسه لباس می ریزم دور و باز هم از تیپم راضی نیستم.

قدیم‌ها مادرم به کارگرهای مجتمع مسکونی‌مان غذا می داد. ادعای خیرات و انفاق و نیکوکاریش هم دهن ما را زده بود. من عصبی می‌شدم. هیئت مدیره کارگرها را بیمه نمی‌کرد و لذا سر سه ماه اخراجشان می‌کرد و یک سری جدید می‌آورد که تی بکشند و کارواش بکنند و زباله ها را ببرند. اصغر می‌رفت و جمال می‌آمد، اکبر می‌رفت و نقی می‌آمد. مادرم فرقی برایش نداشت. طرف معامله‌اش کس دیگری بود. قابلمه چرب و چیلی زرشک پلو با مرغ را می‌داد دست کارگر بی‌نام. دعوا می‌کردیم. می‌گفتم اگر واقعن دنبال تغییر هستی، با همسایه‌ها حرف بزن و بروید پیش هیئت مدیره و ازشان بخواهید که کارگرها را بیمه بکنند. اینجوری حداقل یک تغییر توی زندگی آن هفشده تا کارگر رخ می‌دهد. چه می‌دانم، زرشک پلو لابد راحت‌تر است.

راستش را بگویم؟ وقتی اخبار زندانی و شکنجه‌ای‌ها و تبعیدی‌ها و انفرادی‌ها و اعتصاب غذایی‌ها را می‌بینم و می‌شنوم عذاب وجدان می‌گیرم. یک جورهایی مثل دیدن گداها. بعد خبر را توی گوگل ریدر یا فیسبوک به اشتراک می‌گذارم تا مثلن پخش شود و همه ایران مثل من آگاه و با شعور و گوگول مگولی بشوند. اینجوری عذاب وجدانم فروکش می‌کند. کاری که من می‌توانم انجام بدهم همین است. نه بیشتر. بر منکرش لعنت.

همین آزادی‌های فردی و اجتماعی خارج -که حتی توی کوچک‌ترین دهاتش هم بهت عرضه می‌شود- آدم را نمک‌گیر می‌کند. هر روز هم نمکش بیشتر آدم را می‌گیرد، علیرغم همه بی پولی‌ها و دلتنگی‌ها و نژادپرست‌هایی که هر از گاهی به پستت می‌خورند.

آره، به هوای درس آمدم و مرتب هم با خودم تکرار می‌کردم که من مهاجرت نکرده‌ام. اما این فقط یک اسم است. از همان سال دوم پرونده مهاجرت را هم راه انداختم. درست است که جوابش نیامده، ول من مهاجرت کرده‌ام، هر روز هم که می‌گذرد بیشتر مهاجرت می‌کنم. هر چه می‌گذرد تلاش می‌کنم دور و بری‌هایم را هم هجرت بدهم.

اگر خواهر و برادر کوچکم بیایند، من یک کانادایی اصیل می‌شوم. سالی یک‌بار هم می‌روم کشور شهادت‌ها و رشادت‌ها و پدر و مادر پیرم را می‌بینم. هر چه می‌گذرد برگشتن سخت‌تر می‌شود.

چند هفته پیش استاد و رئیس سابقم توی ایران از این ایمیل‌های دست‌جمعی فرستاد. تبریک عید فطر بود و یک فایل پی. دی. اف هم ضمیمه بود. نوشته بود توی ماه مبارک مطالعه آزاد کرده و فایل ضمیمه گزارشی علمی و جالبی از آخرالزمان یا Armagedon هست. (البته خیلی جدی‌اش نگیرید). فکر می‌کنم امکان ندارد بتوانم برگردم جایی کار کنم که رئیسم سر نهار بخواهد در مورد «مطالعات علمی»اش در ماه مبارک برایم صحبت کند و من لبخند بزنم. ما رفته‌ایم چه قبول بکنیم و چه نکنیم- مملکت هم مال آنهاست.

دیدگاه - سمیه توحیدلو

سمیه توحیدلو، نویسنده وبلاگ بر ساحل سلامت،‌ در مطلبی به نقد مسئله تازه مهاجرت اجباری از تهران برای کم‌کردن جمعیت این شهر می‌پردازد.

در خبرها می‌خوانم که دولت از روند انتقال کارمندان به خارج از تهران راضی نیست.

این موضوع دقیقا زمان‌هایی مطرح می‌شود که ماجرای ترافیک یا نبود مسکن قرار است حل شود. این معضلات همیشه بهانه‌ای برای تلاش برای خار‌ج کردن سازمان‌های دولتی بوده و هست. البته همیشه این ماجراها حواشی‌هایی مثل وجود تهران روی گسل زلزله و خطر احتمالی آن، مشکل آلودگی آب و هوا و … را نیز به همراه داشته است.

ماجرا اینجاست که آدم‌ها جایی که زندگی می‌کنند ریشه می‌گیرند. توصیف قشنگ و شاعرانه‌ایست که  «ای کاش آدمی وطنش را می‌شد همچون بنفشه‌ها با خود ببرد هر آن کجا که می‌خواست.»

این شعر شاید برای همه آنهایی که ناچار به بریدن هستند و یا انتخابی جز ماندن در وطن‌شان یا شهرشان را دارند زیبا باشد. اما ماجرا اینجاست که این آسان جا به جا شدن و از جایی به جای دیگری رفتن آثار و پیامدهای اجتماعی (با خود) دارد.

همان اندازه که مهاجرت به شهرها همیشه معضلی بوده است، این مهاجرت معکوس هم مشکلات خودش را دارد. اگر مهاجرین قبلی حاشیه نشین‌های شهرهای بزرگ می‌شدند، این مهاجرین دولت خواسته به قلب شهرها و شهرستان‌ها نفوذ خواهند کرد.

مگر مشکل بزرگ مهاجرت عدم تطبیق فرهنگی نبوده است؟ این مهاجرت معکوس به مراتب مشکل را بیشتر خواهد کرد. آن روزها که افتخار دانشگاه آزاد حضور پیدا کردن در کم جمعیت‌ترین روستاهای کشور بود، عده ای از بهم ریختن فرهنگی حرف زدند. از حضور غریبه‌هایی که به شکل نامتوازن، عادات‌شان را و نیازهایشان را به منطقه بار کرده بودند. نیازهایی که نیازهای منطقه اصلی نبود.

هرچقدر هم که از قشر متوسط و کارمند برای این مهاجرت معکوس استفاده کنند، باز هم این مشکل در جوامع پذیرنده آنها دیده خواهد شد.شک نباید داشت که الگوی مصرف و سبد مصرف خانوارهای تهرانی در سطح متوسط با دیگر شهرستان‌‌ها ( که اسمشان در لیست انتقال هست نه با دیگر شهرستان‌های بزرگ ) متفاوت است.

مشکل دیگر مهاجرت، اشتغال بود. این مهاجرت معکوس هم مشکل اشتغال دارد، شاید به گونه و ترتیبی دیگر. یک عضو خانواده به دلیل انتقال محل خدمت باید دیگرانی را همراه کنند که در تهران کار می‌کنند یا مشغول تحصیل‌اند. اگر اوضاع شغل در شهرستان‌های مورد نظر دولت خوب بود، که مهاجرت به تهران رخ نمی داد. معلوم است که نمی شود نقد اینجا را به نسیه جایی دیگر از دست داد.

نارضایتی نسبی مسئله اساسی مهاجرت‌هاست. تفاوت در اینجاست که کسی که از ناحیه محروم به ناحیه برخوردار کوچ می کند، هنوز به سقف توانایی‌ها و امکاناتش برای بهره برداری از امکانات نرسیده و معیاری برای مقایسه جز دیگرانی که می‌بیند ندارد.

یکی از بزرگترین نارضایتی‌ها افت وضعیت زندگی خود شخص است. در واقع وضعیت گذشته افراد آنچنان توقعات فزاینده‌ای را ایجاد می‌کند که در شهر پذیرنده امکان برخورداری از آن نخواهد بود.

تاکید می‌کنم این مسئله بیش از آنکه در عمل اتفاق بیافتد کاملا حالت روانی دارد. به عنوان مثال ممکن است یک خانواده در سطح متوسط سالی بگذرد و سراغی از سینما یا مراکز دیگر فرهنگی نگیرد. اما اگر ساکن جایی شود که دارای امکانات فرهنگی مثل سینما نیست، دچار نارضایتی نسبی خواهد شد و نارضایتی او از نبود امکانات به مراتب بیشتر از ساکنین قدیمی همان منطقه است.

گسست و از بین رفتن همبستگی‌های خانوادگی، که نماد سرمایه اجتماعی است، پیامد دیگر مهاجرت معکوس است. درست است که فردگرایی و فاصله‌های زیاد امکان ارتباط مداوم را برای خانواده‌ها از بین برده است، اما هنوز هم طبق کلیه آمارهای رسمی خانواده بزرگترین سرمایه اجتماعی است. سرمایه‌ای که به سختی جایگزین می‌یابد. مهاجرت و مهاجرت معکوس یعنی بریدن از این سرمایه.

اجبار به مهاجرت معکوس امکان کارآفرینی و فاصله گرفتن از کارمند دولتی بودن را از خانواده‌ها می‌گیرد.

معضل امروز ما حجم زیاد کارمندانی است که دارای راندمان کاری پایین هستند. ماجرا اینجاست که بسیاری از کارمندان یا به شکل شغل دوم و یا به صورت کاری برای بازنشستگی همیشه دنبال مشاغل ثانوی هستند. مشاغلی که وابسته به دولت نباشد. مهاجرت معکوس این فرصت را از بین می‌برد.جابه جایی فیزیکی یک سازمان زمینه اشتغال زایی را برای منطقه پذیرنده ایجاد نمی‌کند که هیچ، بخش زیادی از ظرفیت‌های ایشان را برای مهاجرین جدید مصرف می‌کند. این مسئله مشکل اشتغال آن منطقه را نه تنها حل نمی‌کند که بر آن خواهد افزود. در چنین فضایی امکان کارآفرینی کارمندانی که به محیط قبلی خویش عادت کرده بودند و روش‌های کارآفرینی را آموخته بودند از بین می برد.

حضور این کارمندان در هر منطقه‌ای که باشد، باعث تورم در آن منطقه خواهد شد. از بالا رفتن قیمت مسکن تورم آغاز می‌شود و با تصور اینکه ایشان امکان تهیه اقلام مختلف را به قیمت تهران دارند، در مناطقی تغییر محسوس قیمت بوجود خواهد آمد. همین امر تورم بخشی و منطقه‌ای را دامن می‌زند.

ممکن است به هر دلیلی فردی تصمیم بگیرد از شلوغی تهران به آرامش شهرستانی فرار کند. ممکن است افراد به شکل حساب شده و از روی انتخاب گزینه‌هایی را جایگزین تهران کنند که این همه برآمده از نارضایتی از زندگی در تهران است.

اما اگر قرار باشد به شکل دولتی به این مهاجرت معکوس دامن بزنیم، مشکلاتی به مراتب سخت‌تر و ریشه‌ای تر از مهاجرت را، به شهرهای پذیرنده هدیه داده‌ایم. مشکلات و هزینه‌های اقتصادی و سیاسی دیگری را هم می توان بر ماجرای مهاجرت معکوس اضافه کرد. هزینه‌های اقتصادی که معلوم است. هزینه انتقال بخش زیادی از شهروندان تهرانی که به لحاظ سیاسی انتخابشان متفاوت از شهرستان‌ها بوده به دیگر مناطق نیز خودش زمینه ساز تغییراتی است که در این مجال قابل پرداختن نیست.
 

خبر - مردمک

نویسنده نیویورک تایمز در مقاله‌ای نوشت که موج گسترده و بی‌سابقه مهاجرت دانشجویان ایرانی برای ادامه تحصیل به ایالات متحده آمریکا، با انتخاب محمود احمدی‌نژاد به عنوان رئیس‌جمهور ایران، «بی ارتباط» نیست.

روزنامه نیویورک تایمز در مقاله‌ای که روز 18 مرداد منتشر شد، نوشت که موج گسترده و بی‌سابقه مهاجرت دانشجویان ایرانی برای ادامه تحصیل به آمریکا، با انتخاب محمود احمدی‌نژاد به عنوان رئیس‌جمهور ایران، بی ارتباط نیست.

بر اساس آمار موسسه بین‌المللی آموزش مستقر در نیویورک، هم اکنون تعداد دانشجویان ایرانی در آمریکا به بیشترین میزان خود از سال 1994 رسیده است.

به نوشته نیویورک تایمز، دانشجویان ایرانی دلیل انتخاب دانشگاه‌های آمریکایی را «سطح علمی بالا» و «بورس‌های تحقیقاتی دست و دلبازانه» این موسسات آموزشی بیان کرده‌اند.

این دانشجویان معتقدند که علیرغم تنش‌های سیاسی میان دو کشور ایران و ایالات متحده، تحصیل در یک دانشگاه آمریکایی برای آنها امکان بهترین مشاغل را فراهم خواهد کرد.

پیش از انقلاب اسلامی در سال 1979 ده‌ها هزار ایرانی در ایالات متحده درس می‌خواندند، اما پس از انقلاب تعداد آنها به مرور کاهش یافت، تا جایی که در سال 1999 به هزار و 700 نفر رسید.

امید معماریان، روزنامه‌نگار و فعال حقوق بشر که سال گذشته از دانشگاه برکلی فارغ‌التحصیل شد، به نیویورک تایمز می‌گوید که افزایش تعداد دانشجویان ایرانی در ایالات متحده به سرکوب مخالفان در ایران ربط دارد که با انتخاب محمود احمدی‌نژاد به عنوان رئیس‌جمهور آغاز شد.

وی معتقد است که دانشجویانی که به دولت اعتراض می‌کنند یا مخالفت خود را با حکومت به زبان می‌آورند، معمولا در لیست سیاه دانشگاه‌ها قرار می‌گیرند و همین مساله آنها را مجبور به ترک ایران می‌کند.

دانشجویان به نیویورک تایمز گفته‌اند که احتمال می‌دهند در بازگشت به ایران مجبور باشند جواب پس دهند.

به گفته این دانشجویان حکومت ایران علاقه‌ای ندارد که آنها برای ادامه تحصیل به اروپا و آمریکا بروند و در مقابل آنها را تشویق می‌کند که به چین، روسیه و مالزی بروند. اما دانشجویان توجه چندانی به امر و نهی‌های حکومت نمی‌کنند.

امین شریعت‌زاده، دانشجوی ایرانی 32 ساله در اوکلاهاما می‌گوید که ایالات متحده برای دانشجویان ایرانی جذاب است و آنها می‌خواهند که آمریکا را آن‌طور که واقعا هست، و نه از طریق تبلیغات حکومتی تجربه کنند.

علی کامران‌زاده، مهندس فارغ‌التحصیل از دانشگاه کالیفرنیای جنوبی که در دانشگاه شیراز درس می‌خوانده است، گفت: دانشجویان علاقه‌ای به سیاست‌های حکومت ندارند و خودشان می‌دانند که چه کاری برای آینده آنها مفید است.

تحصیل در آمریکا؛ جذاب اما پر دردسر

دانشجویان برای رسیدن به ایالات متحده، با موانع بسیاری مواجه هستند. به دست آوردن ویزای دانشجویی ممکن است چند ماه طول بکشد. وزارت امور خارجه و پلیس فدرال آمریکا به دلایل امنیتی، گذشته متقاضیان ویزا را کنترل می‌کنند و این فرآیند اداری می‌تواند ماه‌ها طول بکشد.

آمریکا در 31 سال گذشته سفارت یا کنسولگری در ایران نداشته است و ایرانی‌ها ناچارند برای گرفتن ویزای آمریکا به کشورهای دیگر بروند.

نیویورک تایمز برای نمونه می‌نویسد که عاطفه، دانشجوی ایرانی در آمریکا، از کشور قبرس تقاضای ویزا کرد و هزینه سفرش را پنج هزار دلار تخمین می‌زند.

مشکل دیگر دانشجویان ایرانی که در حال تحصیل در آمریکا هستند، این است که ویزای دانشجویی تنها برای یک بار ورود به ایالات متحده معتبر است و اگر بعد از ورود، از این کشور خارج شوند باید دوباره همه مراحل اداری را طی کنند تا ویزای جدید بگیرند.

روزنامه نیویورک تایمز سخنان یک مقام وزارت امور اخارجه را نقل می‌کند که می‌گوید: سیاست ویزا برای ایرانیان دقیقا منعکس‌کننده مشکلاتی است که شهروندان آمریکایی برای کسب ویزای ایران با آن روبه‌رو هستند. آمریکایی‌ها برای ویزا گرفتن باید با تور سفر کنند و یا با یک ایرانی نسبت داشته باشند.

نیویورک تایمز به مشکلات دیگری که این دانشجویان با آن به صورت روزانه دست و پنجه نرم می‌کنند، اشاره می‌کند که یکی از مهم‌ترین آنها فرستادن پول از ایران به آمریکا است.

خانواده دانشجویان ایرانی به دلیل تحریم‌ها نمی‌توانند به صورت مستقیم برای فرزندان خود در آمریکا پول بفرستند.

آنها مجبورند به دلال‌ها و صراف‌ها متوسل شوند. این دلال‌ها پول را به اضافه دستمزد در ایران دریافت می‌کنند و در ایالات متحده به دانشجو دلار می‌دهند؛ کاری غیرقانونی که چندان بی خطر هم نیست.

خبر - مردمک

برگزاری «دومین همایش ایرانیان خارج از کشور» در تهران که با سکوت اصلا‌ح‌طلبان روبه‌رو شده، واکنش‌های منفی اصولگرایان و رسانه‌های آنان را در پی داشته و به نظر می‌رسد صرفا صحبت‌های کم‌سابقه رئیس‌جمهوری ایران در این همایش نبوده که خبرساز شده است.

برگزاری «دومین همایش ایرانیان خارج از کشور» در تهران که با سکوت اصلا‌ح‌طلبان روبه‌رو شده، واکنش‌های منفی اصولگرایان و رسانه‌های آنان را در پی داشته و به نظر می‌رسد صرفا صحبت‌های کم‌سابقه رئیس‌جمهوری ایران در این همایش نبوده که خبرساز شده است.

این همایش که اسفندیار رحیم‌مشایی، رییس دفتر رییس‌جمهوری و جانشین رییس‌جمهوری در شورای‌عالی امور ایرانیان خارج از کشور بانی‌اش بوده، به بهانه‌ای دیگر برای انتقاد مخالفان او که به عنوان مرد دوم دولت احمدی‌نژاد شناخته می‌شود، تبدیل شده است و رسانه‌هایی که به رغم حمایت همیشگی از محمود احمدی‌نژاد، با آقای مشایی رابطه خوبی ندارند، با «افشاکردن» جزئیاتی از  این همایش، از حواشی‌اش انتقاد کرده‌اند.

حسین شریعتمداری، سردبیر روزنامه کیهان دیروز دوشنبه 11 مرداد هم‌زمان با برگزاری این همایش، در «یادداشت روز» خود نوشت که این همایش «آشی است که برخی افراد دور از چشم رئیس‌جمهوری و با سواستفاده از نام و جایگاه وی روی اجاق گذاشته‌اند».

به نوشته این روزنامه‌نگار که حمایت آیت‌الله علی خامنه‌ای رهبر ایران را پشت سر دارد، این همایش با «هزینه‌های چند ده میلیارد تومانی بی‌حساب و کتاب، رایزنی‌های داخلی و خارجی، تهدیدها و تشویق‌ها و با وجود سوابق سوء و شناخته‌شده» چند تن از دست اندرکاران اصلی همایش و برخی مدعوین آن، ماجرایی فراتر از «ناپختگی» و «ندانم‌کاری» است.

به نوشته کیهان، هوشنگ امیر احمدی «ضدانقلاب تابلودار و همکار شناخته شده سازمان سیا» یکی از مهم‌ترین مدعوین این همایش است.

کیهان می‌پرسد که آیا «برخی از دست‌اندرکاران دعوت از این افراد در خفا هویتی مشابه آنها دارند و یا کسانی از همین قماش در میان دست اندرکاران برپایی همایش نفوذ کرده‌اند؟»

پیش‌تر اسفندیار رحیم‌مشایی در گفت‌وگو با ایرنا درباره «شایعاتی» که طی چند روز گذشته در برخی رسانه‌ها در مورد دعوت شدن هوشنگ امیر احمدی منتشر شده، تکذیب کرده و گفته بود: کسی که نسبت به آرمان‌های انقلاب موضع منفی دارد، در این همایش شرکت نمی‌کند.

اما خبرگزاری فارس به نقل از یک وبلاگ گم‌نام درباره حضور آقای امیر احمدی نوشت: دلال رابطه با آمریکا و عنصر ضدانقلابی یکی از این افراد است که‌ تا روز یکشنبه ‌به همراه همسر و دخترش در هتل استقلال اقامت داشته، ‌اما با آشکارشدن این موضوع به هتل‌ دیگری انتقال یافته است.

امیر احمدی: متن دعوتنامه‌ام را منتشر می‌کنم

در پی تکذیب حضور هوشنگ امیراحمدی در این همایش از سوی آقای مشایی، خبرگزاری آفتاب امروز، 12 مرداد، از قول آقای امیراحمدی نوشت که «اگر تا فردا موضوع حضور من در ایران روشن نشود، متن و کارت دعوتنامه برای شرکت در همایش ایرانیان خارج از کشور را منتشر می‌کنم.»

آفتاب در ادامه نوشت که آقای امیراحمدی روز گذشته پس از اینکه متوجه شد مقامات دولتی و برگزار کنندگان همایش یاد شده حضورش را در ایران کتمان می‌کنند این امر را توهین به شخصیت خود عنوان کرد.

از طرف دیگر، سایت روزنامه جوان در گزارشی انتقادی از این همایش نوشت: گفته می‌شود پروازهایی که حامل مدعوین این همایش بوده‌اند به گونه‌ای تنظیم شده که تا آخرین لحظات امکان مشخص شدن هویت برخی از این میهمانان وجود نداشته و برخی از این پروازها نیز به‌ صورت اختصاصی به ایران انجام می‌شود.

«در جریان نبودیم»

رامین مهمان‌پرست، سخنگوی وزارت خارجه، درباره مدعوین این همایش گفت: در جریان دعوت میهمانان همایش نبودم، اما می‌دانم اگر نمایندگی‌های ما در خارج از کشور در معرفی افراد دخیل بوده‌اند، کوشیده‌اند مناسب‌ترین اشخاص که عاشق وطن خود هستند را دعوت کنند.

‌خبرگزاری فارس عده‌ای از مدعوین را با «‌سوابق سوء کیفری و سیاسی و عضویت در فرق ضاله مثل ‌بهاییت» دانست که برای «ورود به تهران تضمین قضایی و امنیتی داشته‌اند که البته هیچ یک از مقامات امنیتی و قضایی کشور این خبر را تائید یا تکذیب نکردند».

همچنین به گزارش روزنامه جوان، علی‏رغم اینکه برخی از مدعوین قول مساعد برای انتقال سرمایه‏های خود به ایران داده بودند ولی تاکنون ریالی مبنی برسرمایه گذاری این افراد در کشور گزارش نشده و تنها برخی از توانسته‌اند برخی از اموال توقیف شده خود را بازپس بگیرند.

به گزارش واحد مرکزی خبر، این همایش دو روزه که 11 و 12 مرداد در تهران برگزار می‌شود، 56 نشست تخصصی با حضور چهره‌های علمی ایرانی مقیم خارج از کشور در حوزه‌های علمی، صنعتی، فرهنگی و اقتصادی برگزار می‌شود.

همچنین بنا به اعلام دبیرخانه شورای عالی امور ایرانیان خارج از کشور، «در این همایش بزرگ 400 نخبه و متخصص ایرانی از آمریکا، 400 فرهیخته از اروپا و 500 نخبه و متخصص ایرانی مقیم سایر کشورهای دنیا حضور دارند».

به گفته محمد شریف ملک‌زاده، دبیرکل امور ایرانیان خارج از کشور، «چند ضیافت با حضور رئیس‌جمهوری و برخی از وزیران و رؤسای مجموعه‌های علمی برگزار خواهد شد و در ادامه‌ این همایش بازدیدهای گردشگری و تخصصی از هشت استان خراسان رضوی، اصفهان، شیراز، تبریز، اردبیل، بوشهر، مازندران و گیلان انجام می‌شود» که همین برنامه‌ها، وجهیه دیگر از انتقاد اصولگرایان را شکل داده که به «هزینه زیاد» آن اعتراض دارند.

خبرگزاری فارس از قول آن وبلاگ گم‌نام، از «هزینه 3میلیارد تومانی» برای تبلیغات این همایش خبر داد و گفت: با اینکه مسئولان شورای عالی امور ایرانیان خارج از کشور گفته‌اند 1200 نفر از متخصصان علمی را به این همایش دعوت کرده‌اند اما حدود 450 تا 500 نفر در این همایش شرکت کرده‌اند.

انتقادهایی از بیرون از حکومت

در بعضی از وب‌سایت‌ها و فوروم‌هایی که مسائل ایرانیان خارج از کشور در آن مطرح می‌شود، در انتقاد به این همایش نوشته شده است: مشاهدات عینی حاکی از آن است که شرط اصلی انتخاب افراد در دفتر حفظت منافع ایران در آمریکا، «سیاسی نبودن» و «بی خبر بودن از اوضاع ایران» است و افراد «دست‌چین‌شده»، افرادی شاغل در آمریکا هستند که این فرم را پرکرده‌اند.

همچنین در نامه سرگشاده‌ای که با امضای «جمعی از نخبگان ایرانی مقیم اروپا و آمریکا» روی وب‌سایت‌ها آمده است، نسبته به برگزاری این همایش اعتراض شده است.

این عده که نوشته‌اند برای حضور در این همایش از سوی دولت ایران دعوت شده‌اند، در این نامه دلایل خود را برای نپذیرفتن این دعوت منتشر کرده‌اند.

از جمله دلایل این عده، این بوده که «برگزار کننده اصلی همایش زیر نظر مستقیم دفتر ریاست جمهوری اداره می‌شود و بنا به روند دیده شده از این گونه نهادها، این همایش هدفی جز تبلیغ و بزرگ‌سازی برنامه‌ها و سیاست‌های شخص محمود احمدی‌نژاد و حلقه نزدیکانش نخواهد داشت».

به نوشته این گروه از ایرانیان مقیم خارج از کشور، این همایش «نمایشی تبلیغاتی جهت القای مقبولیت آقای احمدی‌نژاد در بین به اصطلاح نخبگان» است.

در این نامه همچنین با اشاره به این‌که برگزارکنندگان همایش قبول کرده‌اند که هزینه رفت و آمد دعوت‌شدگان و اقامت ایشان در طول زمان همایش را پرداخت کنند، «بودجه بسیار محدود و نامتناسب برای سفرهای کاری استادان، محققین و دانش‌جویان داخل کشور» را یادآوری کرده‌اند.

این گروه از ایرانیان خارج از کشور همچنین پرسیده‌اند که آیا «شورا و بنیادی که نگران هزینه‌های مالی ما برای شرکت در این همایش هستند، برای آزادی نخبگان و دوستان بی‌گناه ما که هنوز به طور غیر قانونی در بازداشت‌گاه‌های کشور هستند هم هیچ تلاشی داشته‌اند؟»